SP-coryfee Harry van Bommel neemt afscheid en niet zonder kritiek

'Het was allemaal zorgfonds, zorgfonds'

SP-coryfee Harry van Bommel vindt dat zijn partij fouten heeft gemaakt. Hoe kan het anders dat de SP niet heeft kunnen profiteren van het megaverlies van de PvdA?

Harry van Bommel haalt zijn spullen weg uit zijn kamer in de Tweede Kamer. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Harry van Bommel (54) is amper gaan zitten in een Haags café of hij ontwaart verderop een Koerdische bekende. Hij trekt een moeilijk gezicht. 'Die man is lang van stof', verduidelijkt hij. Het valt dit keer mee. 'Meneer van Bommel! Hé, hallo!' De man laat een kaartje achter en vertrekt. 'Kom ik goed weg', grapt de SP'er.

Het tekent het leven van Van Bommel. Na bijna twee decennia Kamerlidmaatschap geniet hij in Nederland enige bekendheid, maar in het buitenland, vooral in onderdrukte regio's, is hij een ware celebrity. Hij komt op voor Palestijnen, Koerden, Oeigoeren, Tibetanen, Papua's, Molukkers, zo ongeveer elk achtergesteld volk kan op zijn sympathie rekenen.

Tussen zijn collega-Kamerleden in de commissie Buitenlandse Zaken was hij een vreemde eend in de bijt - niemand die met zo veel oppositieleiders wereldwijd bevriend is - maar ook binnen zijn partij voer hij een eigen koers. Terwijl de SP meestal alle kikkers in de kruiwagen houdt, weet Harry van Bommel er geregeld uit te springen, noteerde de Volkskrant al in 2009.

Nu hij is afgezwaaid uit de Kamer, doet hij een klemmend beroep op zijn partij tot zelfreflectie. De partijraad (het bestuur en afgevaardigden van de lokale afdelingen) is vandaag bijeen in Amersfoort. Op de agenda staat de verkiezingsuitslag: van 15 naar 14 zetels. Het had slechter gekund, is tot nog toe de afgemeten reactie in de SP. Daar neemt Van Bommel geen genoegen mee. Het is tijd voor kritisch zelfonderzoek, zegt hij tegen zijn partijgenoten.

De partij en de koers

'Ik vind dat er een goede analyse moet worden gemaakt van de verkiezingsuitslag. Er is veel goed gegaan, maar er zijn ook dingen niet goed gegaan. We moeten ons afvragen waarom de PvdA 29 zetels heeft verloren en wij geen zetels hebben gewonnen. Hét antwoord heb ik niet paraat, alles wat ik erover zeg is koffiedik kijken. Maar je moet het wel onderzoeken.

'Ik hoop dat de partijraad vandaag besluit tot een commissie die van een afstand goed onderzoek kan doen. Dat hoeft niet zoals bij de PvdA te leiden tot een rapport dat neerkomt op: weg met ons. Maar het zou volstrekt onvoldoende zijn als men even een rondje doet 'wat vonden we van de campagne en van de uitslag?' en dan zegt 'nu de blik weer op de toekomst'. Daarmee zouden we onszelf tekortdoen.

'Je kunt feitelijk constateren dat wij niet het alternatief zijn gebleken voor mensen die teleurgesteld waren in de PvdA. Ik zou graag de mening weten van de kiezers die wij niet hebben bereikt. Doe een onderzoek onder duizend mensen die de PvdA gedag hebben gezegd en niet bij ons zijn uitgekomen. Ik wil ook weten: waarom hebben wij geen nieuwe kiezers bereikt? Waarom hebben jongeren niet voor de SP gekozen?'

2017 - Het eind: Kamervoorzitter Arib noemde hem woensdag bij zijn afscheid een 'icoon'. Hij haalt er zijn schouders over op. 'Ik deed gewoon mijn werk.' Beeld anp

Wat ging er volgens u mis?

'Ik ben steeds kritisch geweest op de sterke focus op de zorg en het Nationaal Zorgfonds. Het is goed om te strijden tegen het eigen risico en de marktwerking in de zorg, dat zijn twee dingen die echt moeten verdwijnen. Maar je moet je afvragen of kiezers ons voorstel van een stelselherziening een goed idee vonden. Het maakte ons kwetsbaar, er kwam veel kritiek op: kan het wel, kan het niet, deugt de financiering?

'Het zorgfonds is het kindje van Ron (partijvoorzitter Ron Meyer, red.). Er is hem persoonlijk veel aan gelegen om die campagne voort te zetten. Het was tot nu toe een peperdure campagne: 250 duizend euro voor 10 duizend man op het Malieveld, 120 duizend voor een paar duizend mensen op het Spuiplein. Het heeft niet het gewenste resultaat gehad, dat kun je volgens mij objectief vaststellen.'

'Het was allemaal zorgfonds, zorgfonds, waardoor andere punten in de campagne te weinig aandacht kregen. Het huurbeleid, de stijgende huren, het verdwijnen van sociale woningbouw, dat gaat heel veel mensen direct aan. We hebben fantastische ideeën over de flexibilisering van de arbeidsmarkt, ze zijn onderbelicht gebleven. Voor inkomenspolitiek was te weinig aandacht. Persoonlijk vind ik dat duurzaamheid bij mijn partij te weinig in de etalage zit - hierop hebben GroenLinks en de Partij voor de Dieren het goed gedaan.

'Ik vind dat er een SP in Nederland nodig is, maar ik vind ook dat die SP misschien een wat andere focus moet hebben. We moeten onszelf de vraag stellen: waartoe zijn wij op aarde? Links is toe aan een herbronning. Dat geldt zeker voor de PvdA, maar ook voor ons.'

Hoe deed lijsttrekker Emile Roemer het deze verkiezingen?

'Het is evident wat er goed ging. Emile heeft zich in de verkiezingsdebatten goed geweerd. Hij heeft in de laatste weken, een stevige rol gespeeld. Misschien wel een sterkere rol dan veel mensen gedacht hadden. De peilingen zagen er belabberd uit, rond de 11 zetels, dat is niet uitgekomen. Het werden er alsnog 14.'

1998 - Het begin: Van Bommel overlegt met SP-collega Agnes Kant. Beeld Hollandse Hoogte

In 2015 streden Ron Meyer en Sharon Gesthuizen om het partijvoorzitterschap. U sprak uw steun uit voor Gesthuizen, de partij koos Meyer. Hoe doet hij het tot nu toe?

'Hij is uitermate zichtbaar. In de campagne schoof Ron vaak aan in actualiteitenprogramma's. Toch had ik liever Emile daar gezien. Emile was lijsttrekker.

'Sharon is iemand die dichtbij me stond in de fractie. Ik had haar ook graag als voorzitter gezien. Zij zou voor een verbreding hebben gezorgd, door bijvoorbeeld ook mensen uit het bedrijfsleven aan te spreken. Haar voorstellen voor het midden- en kleinbedrijf zijn daar zeer warm ontvangen.

'Ik vrees dat Sharons erfenis niet veilig is (ook zij is een van de 71 Kamerleden die moesten vertrekken, red.). Ron is een vakbondsman, hij heeft zich ingezet voor schoonmakers, hij wilde een buschauffeur op de lijst. Maar een politieke partij is geen vakbond. Ja, je kunt ervoor kiezen om fors te vernieuwen, maar mensen als Henk van Gerven en Erik Smaling, met veel ervaring in Den Haag en in de partij, hebben het niet gehaald. Die hadden hoger op de lijst gemogen.

'De partij moet zich ook afvragen: hoe kan het dat we in twee jaar tijd tweeduizend leden hebben verloren. Ron had beloofd dat de SP de grootste ledenpartij zou worden. Waarom lukt dat niet?'

Wereldberoemd in het buitenland

Van Bommels continue strijd voor onderdrukten in verre oorden werd hem niet altijd in dank afgenomen. 'Soms stuurden mensen me mails: 'Meneer Van Bommel, hou nou toch eens op met dat buitenland! We hebben hier genoeg problemen.' Dan mail ik vriendelijk terug dat ik buitenlandwoordvoerder ben. Het is mijn functie dat ik mij zorgen maak over de positie van mensen in het buitenland, klaar.'

Toch beklijft vooral de waardering van de vele mensen voor wie hij zich heeft ingezet. 'Je krijgt er heel veel voor terug, meer dan alleen politieke vriendschap. Toen ik vertelde aan de leidster van de International Campaign for Tibet dat ik zou stoppen als Kamerlid, kreeg ze tranen in haar ogen. Dan voel je dat je mensen hebt geraakt met je werk. Dat is mooi.

'Ik heb een enorm netwerk in de Koerdische gemeenschap, de Surinaamse gemeenschap, de Tibetaanse gemeenschap, bij de Oeigoeren, de Molukkers. Binnenkort maak ik met Molukkers een motortocht door Nederland om geld op te halen voor gewetensgevangenen. Je wordt opgenomen in die gemeenschap, ja dat is gewoon fantastisch.

'Als je je verdiept in hun problemen, met ze op reis gaat, dan gaan zij jou zien als hun man in de Tweede Kamer. Je wordt uitgenodigd voor Koerdisch Nieuwjaar of voor Chinees Nieuwjaar. Je krijgt een enorm warme band met mensen. Ze willen allemaal met je op de foto en Facebookvrienden met je worden.

'Thuis was dat soms lastig. Dan ging ik naar een Surinaamse of Koerdische bijeenkomst en zei ik: 'Ik ben ongeveer zo laat thuis.' Dat was natuurlijk nooit zo. Die bijeenkomsten kwamen wat later op gang en dat duurde maar. Dan was er thuis gekookt en zat ik daar te eten. Maar het is hartverwarmend.'

2005 - Van Bommel voert actie op de Grote Markt in Den Haag om kiezers ervan te overtuigen bij het referendum tegen de nieuwe Europese grondwet te stemmen. Beeld Joost van den Broek

U moet een schat aan mooie verhalen hebben. Welk spannend moment staat u bij?

'Ik was als verkiezingswaarnemer voor de OVSE in Georgië. Alles verliep goed tot het moment dat de papieren stembiljetten naar het hoofdstembureau moesten worden vervoerd. Wij reden als waarnemers in een eigen auto achter de wagen met de dozen met stembiljetten aan. Toen gebeurde het. Die auto ging ineens plankgas ervandoor. Dus wij plankgas erachteraan, dwars door Tbilisi. Het was nacht en het regende. Hij scheurde door rode stoplichten. Dat werd levensgevaarlijk.

We werden bang en hebben tegen onze chauffeur gezegd: laat maar gaan. We zijn naar het hoofdstembureau gereden. Acht minuten later kwam hij aanrijden met de stembiljetten. Waar hij was geweest? Je weet het niet. Misschien even gestopt, dozen eruit, nieuwe dozen erin. Nee, we stelden geen vragen, dat was niet onze rol. We namen waar en rapporteerden.'

Welke ontmoeting vergeet u nooit meer?

'Omdat ik zo actief was voor de Tibetaanse zaak werd ik gevraagd om bij zijn laatste bezoek aan Nederland de Dalai Lama te verwelkomen op Schiphol. Dat was een bijzondere eer. Er gebeurde iets wat ik ook bij bijvoorbeeld Nobelprijswinnaars heb meegemaakt. Als die mensen ergens binnenkomen dan vult hun aura de ruimte. Alle aanwezigen voelen dat er iets zindert. Dat voelde ik ook bij Chavez (oud-president Venezuela, red.), bij Arafat. Maar met de Dalai Lama, dat moment, ik was nerveus vooraf. Hij legde een witte sjaal om mijn nek, een Tibetaans gebaar. Onze hoofden raakten elkaar. Kijk, ik zal je de foto laten zien, er springt een vonkje over.'

Soms waren 'verwachtingen overspannen' bij de mensen voor wie hij opkwam. Hij zag de ernst van hun leed wel in, maar moest voorzichtig opereren in het weerbarstige Den Haag. 'Een activist is ooit enorm boos op mij geworden omdat ik geen motie wilde indienen voor een parlementaire enquête naar de Molukse kaping. Die motie zou het niet halen en dan was het thema weg. Nu is er na mijn aandringen toch onderzoek gekomen. Dat lukt alleen wanneer je die lange reis op weg naar de waarheid stapje voor stapje aflegt.'

Achttien jaar en tien maanden Kamerlidmaatschap, alles is gedocumenteerd en gearchiveerd. 'Google op Harry van Bommel en je kunt het allemaal vinden.' Hij verwacht dat die erfenis in veilige handen is bij Renske Leijten en Sadet Karabulut, de Kamerleden die zich nu ontfermen over Europese Zaken en Buitenland. De volgende keer dat een Koerdische man hem aanklampt, stuurt hij hem door. 'Dan zeg ik: u moet bij mijn opvolger zijn. Zeker.'

Woensdag nam de Tweede Kamer afscheid van de vertrekkende leden. Hij bedankte voor een koninklijke onderscheiding die hem na het lange Kamerwerk toekomt. 'Leuk voor in je overlijdensadvertentie', plaagde hij collega's die zich het lintje wel lieten omhangen.

Van Bommel reist verder. Nu zijn zoon op de middelbare school zit, mag hij van zijn gezin een langere periode weg, een wens die hij al langer koesterde. Een nieuwe vaste baan is er nog niet, wel ligt zijn cv bij meerdere internationale organisaties. Een eerste klus staat op de agenda: in april vertrekt hij naar Armenië om de verkiezingen waar te nemen. 'Een fantastisch land dat door toeristen nog niet is ontdekt. Ik zou er graag een motorrit maken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.