Sovjet-zon bestraalt Moskou

MET HET NADEREN van de presidentsverkiezingen van juni is president Jeltsin in hoog tempo bezig zijn democratische bondgenoten af te slachten....

BERT LANTING

De RTR-directeur kreeg van Jeltsin te horen dat hij zijn biezen moest pakken vanwege de 'vuiligheid' die zijn zender iedere dag de ether inslingert. Ironisch was dat Jeltsin zichzelf op zijn verkiezingstoernee in de Oeral juist uitbundig had geprezen als de man die Rusland de persvrijheid heeft gegeven. Anders dan zijn voorgangers laat hij kritiek toe, zelfs onrechtvaardige kritiek, zo pochte Jeltsin.

Maar met de berichtgeving over de oorlog in Tsjetsjenië en de bloedige bevrijdingsactie van het Russische leger bij Pervomajskoje had RTR kennelijk de grenzen van de toelaatbare kritiek overschreden. 'Lijken hier en lijken daar. Dat kan natuurlijk niet', mopperde de president in Jekaterinenburg (waar hij ooit partijbaas was) en een paar uur later vloog Poptsov er in Moskou per presidentieel decreet uit.

Het lijkt erop dat Jeltsin zich met het besluit Poptsov de laan uit te sturen, lelijk in zijn voet heeft geschoten. De reacties op het gedwongen vertrek van de RTR-directeur waren vernietigend. 'Wie lelijk is, moet de spiegel niet de schuld geven', schamperde Galina Starovojtova, ooit een van de liberale bondgenoten van Jeltsin.

Poptsov zelf trok de conclusie dat 'Rusland veranderd is, maar dat de overheid niet verandert'. 'Het komt erop neer dat de overheid weer terugkeert naar die toestand waartegen wij met z'n allen zo verwoed gestreden hebben, inclusief tot voor kort de president zelf', stelde hij verbitterd vast.

De RTR-directeur heeft alle reden om verbitterd te zijn. Poptsov heeft Jeltsins pogingen Rusland te vernieuwen van meet af aan van harte gesteund en het is de vraag of Jeltsin het gehaald zou hebben zonder de steun van RTR.

Het liberale tv-station speelde vooral een belangrijke rol tijdens de crisis van oktober 1993, toen Jeltsins conservatieve tegenstanders de macht probeerden te grijpen en het televisiestation Ostankino (nu ORT, het eerste Russische net) bestormden. RTR bleef toen als enige zender in de lucht.

Anders dan het eerste net, dat de afgelopen tijd steeds meer op de oude Sovjet-televisie is gaan lijken - tekenend is dat het journaal zijn oude naam 'Vremja' (de Tijd) heeft teruggekregen - heeft de RTR-televisie zich altijd onafhankelijk opgesteld, ook al had ze ook de status van staatszender.

Terwijl in 'Vremja' de officiële verklaringen van het Kremlin werden voorgelezen dat de Russische luchtmacht op bevel van Jeltsin de bombardementen op Grozny had gestaakt, liet 'Vesti' - het RTR-journaal - beelden zien van Russische gevechtsvliegtuigen in actie boven de Tsjetsjeense hoofdstad.

Ook in de berichtgeving over de omstreden Russische aanval op het dorp Pervomajskoje (waar een groep Tsjetsjeense strijders zich verschanst had met ruim honderd gijzelaars) was RTR aanzienlijk kritischer dan ORT. Maar volgens RTR-journalisten stond Poptsov toen al onder zo zware druk van het Kremlin dat hij sommige berichten van zijn eigen verslaggevers bij Pervomajskoje weigerde uit te zenden.

Zo mocht 'Vesti' niet melden dat de gijzelaars nog leefden, ondanks de bewering van de Russische autoriteiten dat de Tsjetsjenen al hun gijzelaars hadden doodgeschoten - het argument om de verwoestende beschietingen op het dorp te beginnen. Later bleek dat de officiële verklaringen over de executies inderdaad verzonnen waren.

Het ontslag van Poptsov kwam niet helemaal onverwacht, hoewel de RTR-directeur het imago van onsterfelijkheid had gekregen. Het was immers een publiek geheim dat Jeltsin vorig jaar al een paar keer op het punt had gestaan de televisie- en radiodirecteur te ontslaan. Maar Jeltsin schrok iedere keer terug van de protesten die de geruchten over Poptsovs ophanden zijnde ontslag uitlokten.

Nu de verkiezingen in zicht komen, heeft Jeltsin kennelijk besloten zijn democratische aarzelingen opzij te zetten. Hij moet immers de verkiezingen winnen, wil de democratie in Rusland overleven en daarbij kan hij geen staatszender gebruiken die aandacht besteedt aan de minder geslaagde kanten van zijn beleid.

Naar oud Russische gebruik betogen sommige Jeltsin-adepten - de sympathieke Poptsov heeft die neiging ook - dat het allemaal de schuld is van Jeltsin sinistere hofhouding en vooral van generaal Korzjakov, de chef van Jeltsins persoonlijke veiligheidsdienst. Jeltsin heeft het te druk om televisie te kijken. Dat doen zijn vrouw en Korzjakov voor hem, zeggen zij vergoelijkend. Kortom, vadertje tsaar weet van niets.

Maar Jeltsin zelf heeft ook zijn opvattingen over wat de taak van de televisie is. In plaats van alleen maar deprimerende beelden uit te zenden, zou de nieuwe RTR-chef, zo suggereerde hij, 'tv-ploegen naar de beste ondernemingen moeten sturen om de vooruitgang te laten zien'.

De vraag waar we dat eerder gehoord hebben, is gemakkelijk te beantwoorden: bij de communisten. Ook zij bepaalden hoe de zon van de pers op de Sovjet-werkelijkheid moest schijnen. Maar het is moeilijker te begrijpen waarom Jeltsin dergelijke bedenkelijke recepten propageert. Is hij toch een communist gebleven, gaat het hem enkel om de macht of is hij bang voor de communisten? Maar waarom zou iemand die tijdens de augustuscoup op een tank klom en de communisten versloeg, nu bang zijn? Toch niet voor democratische verkiezingen?

Bert Lanting

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden