Sovjet-reporters in Amerika

IN 1935 MAAKTEN de Russische schrijvers Ilja Ilf en Jevgeni Petrov een reis door Amerika waarvan zij verslag deden voor de Pravda; een jaar later publiceerden ze hun reisverslag als een doorlopend verhaal, dat nu in Nederlandse vertaling is uitgebracht onder de titel Amerika eenhoog....

Loenatsjarski, de volkscommissaris van Cultuur, waarschuwde hen dat ze Ostap Bender van het 'fatale pad van destructief avonturisme' moesten afbrengen. De auteurs schijnt serieus de suggestie te zijn gedaan hem te laten heropvoeden als dwangarbeider bij de aanleg van het Belomor-kanaal. Een andere optie was om Ostap Bender naar het Westen te sturen en daar tot inkeer te laten komen.

Zo Ilf en Petrov dit al overwogen hadden, zouden ze gedurende hun reis door Amerika waarschijnlijk tot de conclusie zijn gekomen dat uitgerekend dit land de grote combinator alle kans bood om zijn droom (rijk worden en in een witte pantalon over het strand van Rio de Janeiro flaneren) te verwezenlijken. In ieder geval benadrukken ze in Amerika eenhoog meermalen dat Amerika zijn onbegrensde mogelijkheden in de eerste plaats openstelde voor hen die handig genoeg waren om de rijkdom te grijpen.

Evenzeer benadrukten ze de ongelijkheid en het onrecht die eraan ten grondslag lagen: de armoede waarin veel Amerikanen in die crisisjaren verkeerden, de onderdrukking en uitbuiting van de indianen, zwarten en Mexicanen. Hun kritiek klinkt wrang als je bedenkt dat in de Sovjet-Unie op dat moment een toestand van totale willekeur heerste, en bij het lezen van hun reisverslag bekruipt je soms het gevoel dat ze met een verplicht nummer bezig zijn voor de redacteuren van de Pravda.

Dat neemt niet weg dat Amerika eenhoog een geestig boek is. Bijgestaan door het echtpaar Mr en Mrs Adams, dat de twee Sovjet-reporters tot tolk, gids en chauffeur dient, doorkruisen zij Amerika. Als lichtelijk naïeve waarnemers doen ze op droogkomische toon verslag van het overweldigende Amerika met zijn luidruchtige, kauwgom kauwende bewoners. ('De Amerikanen zijn van nature een kauwend volk.') Ze zijn verbijsterd over de superieure Amerikaanse autowegen en service, en geven zich er geheel aan over: 'Te midden van miljoenen automobielen vlogen ook wij van oceaan naar oceaan - een zandkorrel, voortgejaagd in een storm van benzine die al jarenlang over Amerika woedt.'

Ze kunnen zich niet genoeg verbazen over de fenomenale natuur, het steriele fastfood, de culturele oppervlakkigheid, efficiëntie en stiptheid van de Amerikanen, hun geldzucht, hun politieke infantilisme, hun manie voor elektrische apparaten, al dan niet op afbetaling aangeschaft ('ach, wat een angstig leven leiden miljoenen Amerikaanse mensen in hun strijd voor nietig elektrisch geluk'), hun spraakzaamheid, hun eerlijkheid en hun volstrekt onbegrijpelijke voorliefde voor stupide Hollywoodfilms: 'Wat een Hollywood-actrice ook speelt - een verliefde kruisvaarder, de verloofde van een hugenoot of een modern Amerikaans meisje -, zij is altijd volgens de laatste mode gekapt. Een horizontaal permanent ligt op eendere wijze op een middeleeuws en een hugenotenhoofd. (. . .) wat maakt het uit, daar geeft men niet om, maar de krullen moeten liggen zoals dat hoort in 1935.'

Maar gaandeweg raken Ilf en Petrov verzadigd van de indrukken; na hun bezoek aan Hollywood slaat de stemming om en wordt hun verslag steeds korzeliger. Zelfs tussen de immer aimabele Mr en Mrs Adams komt het tot een echtelijke twist. Ilfs gezondheid (hij had tbc) zal de stemming ook gedrukt hebben.

Bij terugkeer in de Sovjet-Unie wachtte Ilf en Petrov weinig goeds. Ilf werd dodelijk ziek, het land stond aan de vooravond van de Grote Terreur. In een positieve ontvangst van hun reisverslag geloofden ze niet. 'Er vliegt een baksteen door de lucht', zei Ilf zelf.

Hij had gelijk. In de Izvestia van maart 1937 werden de schrijvers ervan beschuldigd dat ze 'de resultaten van de overwinningen van de proletarische revolutie niet hadden willen vergelijken met de positie van de Amerikaanse klassebroeders'. Ze werden op één lijn gezet met de schrijver Pilnjak, wiens lot toen al bezegeld was. Ilf kon het niet meer deren: een maand later overleed hij. Bijna meteen verscheen in het tijdschrift Der Angriff van Joseph Goebbels het bericht dat hij zelfmoord zou hebben gepleegd.

Na Ilfs dood en de arrestatie van vele collega-schrijvers als Pilnjak en Mandelsjtam, koos Petrov eieren voor zijn geld. In 1938 deed hij voor de pers verslag van het showproces tegen Boecharin en roemde hij 'de allereerzaamste kameraad Jezjov', de chef van de NKVD. Hij trad toe tot de partij en werd onderscheiden met de Lenin-orde. Hij sneuvelde in de oorlog in 1942.

Deze ommezwaai van Petrov heeft de reputatie van het schrijversduo geen goed gedaan. De weduwe van Osip Mandelsjtam omschreef hen in haar memoires als barbaren die zich in hun satire (Het gouden kalf) op aanwijzen van de autoriteiten hadden uitgeleefd op de 'berouwvolle' intelligentsia, die 'halfzachte stakkers'.

Ook voor Amerika eenhoog vielen Ilf en Petrov dubbel in de prijzen. Door voor- dan wel tegenstanders van het Sovjet-regime werd hun verweten onvoldoende pro-Sovjet, anti-Sovjet, pro-Amerika dan wel te weinig anti-Sovjet te zijn.

Nooit was het goed, of het deugde niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden