Sounds of Silence

Stiltes in muziek zijn vaak spectaculair spannend, soms bijzonder grappig en niet zelden nogal somber. Popmuziek zit er vol mee - en vreemd genoeg duren stiltes vaak precies vijf seconden.

De Oostenrijkse componist Joseph Haydn (1732-1809) sloeg zijn publiek graag met stiltes om de oren. Beroemd is het slot van zijn strijkkwartetten Opus 33, waarin Haydn, ergens rond maat 148 van het tweede stuk, een langdurige pauze inlaste. Afgelopen, moest zijn gehoor denken. Applaus!


Stilte is humor

Mooi niet, liet Haydn dan weten als iedereen net lekker zat te klappen, met een keihard gespeelde nieuwe noot. De violist zette direct daarop het openingsthema weer in, dat nu steeds opzichtig werd onderbroken. Grote consternatie: was het nu dan wél afgelopen? Tot niemand meer durfde te applaudisseren en het stuk dan eindelijk echt in stilte stierf. Het publiek bleef in vertwijfeling achter.


Haydn was een meester van de muzikale humor. Hoor ook zijn explosieve, fortissimo gemepte paukenslag in de verder zo vredig voort kabbelende Symfonie Nr. 94, die niet voor niets Surprise Symphony werd gedoopt. Haydn trapte hier ineens het gas in om het publiek wakker te krijgen, wordt nog altijd gefluisterd.


In zekere zin zouden we Haydn kunnen beschouwen als de geestelijk vader van de 'hidden track', of 'het geheime bonusnummer'. Dit fenomeen van de opgenomen muziek kwam op na de introductie van de compact disc, in 1982. Anders dan de elpee, of de cassette, sloeg de cd niet zomaar af. Het laseroog laserde door, onhoorbaar en onzichtbaar, ergens diep in de behuizing van de cd-speler. Was het laatste nummer volgens het meegeleverde cd-boekje gespeeld, dan ging de luisteraar even wat anders doen; boek lezen, hapje eten. Tot de huiselijke stilte ineens werd verscheurd door die spookachtige bonustrack, soms pas na een minuut of twintig. Schrik en afschuw! Alsof er ineens muziek tot je kwam vanuit het dodenrijk.


Het meest welluidende voorbeeld: Endless, Nameless van Nirvana, dat als obscure nageboorte verscheen op de cd Nevermind uit 1991. Begon na tien minuten absolute stilte die Cobain weer te krijsen, nog getergder dan voorheen. Let vooral ook even op de tekst: 'Silence. Yeah I am, yeah I am, silent.' Of zoiets.


Wat Nirvana hier eigenlijk wilde zeggen, net als Haydn: 'Hallo luisteraar, wakker worden. Bent u er nog? Wij wel!'


Stilte is dood

Natuurlijk zit de stilte vastgeklonken aan de muziek. Muziek wordt geboren uit stilte, en, zoals bijvoorbeeld de Estse componist Arvo Pärt (1935) het graag zegt: muziek keert ook weer in de stilte terug.


Dat horen we bij Pärt. Zijn sacrale composities eindigen vaak in een schrille, uitdovende vioolstreek, steeds zachter, als een geluid dat ons meevoert en leidt naar het niets. Het niets in de minimale muziek van Pärt is de verklanking van de dood, maar zijn stilte is niet angstaanjagend, eerder sereen en veilig. Vanuit de stilte steken nieuwe, aarzelende en zoekende noten op, en zie daar Pärts troost: leven en dood die eeuwigdurend over elkaar heen rollen.


Op de eerste plaat van de Britse band New Order deed de stilte dienst als rouwbeklag voor Ian Curtis, zanger van Joy Division. Curtis pleegde zelfmoord in 1980 en liet zijn bandleden verslagen achter. Hoe nu verder?


Als New Order dus, een bandnaam die naar het nieuwe begin moest wijzen. Met het zwaarmoedige levensbeschouwelijke repertoire van Curtis wilde de band even niet meer gehoord worden, maar op de plaat Movement (1981) kreeg de ontslapen zanger wel een passend eerbetoon. Het nummer The Him gaat over Curtis, zijn strijd met het leven, het zelf gezochte einde.


Na bijna vier minuten, en na de tekst 'this is the reason that I came here, to be so near to such a person', zakt alle muziek weg, tot niets anders overblijft dan een zachte, monotone brom. De bijna-stilte wordt vijftien seconden aangehouden, en zo kunnen de gedachten van bandleden en luisteraars dus even uitgaan naar 'The Him': Ian Curtis. Daarna keert de band terug, en heft een klaaglijk 'I'm so tired, I'm so tired' aan.


Twee jaar geleden werd de schrijver Harry Mulisch al net zo omgeven door stilte ter aarde besteld. De herdenkingsdienst in de Amsterdamse Stadsschouwburg ving aan met een door Reinbert de Leeuw gespeelde Elegie van Wagner, een pianostuk dat zo'n beetje van stiltes aan elkaar hangt. Stemmig. Alsof de schrijver gedurende die vele maten rust in de tijd bevroren werd.


Stilte is spanning

De cd's van het Duitse label ECM, voor jazz en hedendaagse klassieke muziek, beginnen steevast met vijf seconden stilte. Druk op play, zie de seconden voort tikken, maar hoor niets, vijf tellen lang. De stiltes van ECM zijn het muzikale equivalent van de typografische stilte (...). Ze bouwen de spanning op, pakken even de volle aandacht van de luisteraar, die toch even in de war is: doet-ie het nou niet?


De popmuziek zit afgeladen vol spannende stiltes - en vreemd genoeg duren ze vaak precies vijf seconden. Het zijn stiltes die ons wat er nog komen gaat veel intenser laat beleven. Luister nog eens naar het gloeiende liefdeslied Fire van Bruce Springsteen, uitgevoerd door The Pointer Sisters. Na de smachtende tekst 'well your kisses they burn, but your heart stays cool', staakt de muziek. Eén, twee, drie, vier, vijf seconden. Dan: 'Romeo and Juliet, Samson and Delilah. Baby you can bet, their love they couldn't deny.' Alsof over het aanhalen der klassieken nog even goed moest worden nagedacht.


Precies zulke van kriebelend liefdesgevoel vervulde stiltes laat Steve Harley & Cockney Rebel vallen in het nummer Make Me Smile uit 1975. Steeds na het refrein, een paar tikken rust, gevolgd door bijvoorbeeld de dramatische mededeling: 'There's nothing left, all gone and run away.'


Minder beladen zijn de stiltes, of eigenlijk de langgerekte breaks, in het nummer Short Skirt, Long Jacket van Cake. Het zijn meer kleine pauzes, zwanger van verwachting, als het uiterlijk van het favoriete meisje wordt beschreven. Komisch wordt het bij de videoclip van Short Skirt, Long Jacket, waarin voorbijgangers op de koptelefoon naar het nummer luisteren. Bij de korte stiltes: 'Was dat het? O nee, daar gaan ze weer.' Precies wat de makers hadden bedoeld.


Hoe plezierig is het als de stilte in de muziek wordt aangekondigd door de muziekmakers zelf. Handig voor op de dansvloer, bij bijvoorbeeld het toepasselijke nummer Improper Dancing van Electric Six. Zanger Dick Valentine helpt een handje: 'Stop... Continue!'


Je zou ze de kost moeten geven; zangers en zangeressen die na het woordje 'stop' in de tekst een stilte laten intreden. De stilte als illustratie van lang wachten op iets heel moois, of zoals Carice van Houten zingt in Emily: 'Stop... Did he kiss you?'


Een klassiek voorbeeld van spannende stilte komt van The Monkees, in het nummer Listen To The Band uit 1969. Na pakweg twee minuten ebt alle geluid weg, stopt zelfs de eeuwige tamboerijn er even mee en mogen we een seconde of tien wachten op een psychedelische 'break'.


Meer van deze tijd, en tevens het absolute bewijs dat een echte hit niet zonder zorgvuldig geplaatste stiltes kan, is het fenomeen Gangnam Style van de Koreaan Psy. Meer dan vijfhonderd miljoen keer is de clip met het cowboydansje inmiddels bekeken, en even zo vaak hoorde de wereld de langdurige stiltebreaks voor het refrein: 'Oppan gangnam style. Hey, sexy lady!'


De stilte als tempowisseling in het Aziatische liefdesspel. Het kan.


Liftstilte


Stap in een lift met vijf man en u bent verzekerd van de ongemakkelijkste stilte op aarde. Waarom doen we zo raar in een lift? Een mogelijke verklaring: we hebben te weinig ruimte. Normaal houden we minimaal een armlengte afstand als we iemand ontmoeten. Maar dat lukt niet in een lift. In de kleine, afgesloten ruimte willen we daarom zo min mogelijk opvallen. Iedereen kent het protocol: druk op het liftknopje, vermijd oogcontact en zeg niets.


LuckyTV-stilte


Diederik Samsom en Mark Rutte kijken tijdens een persconferentie elkaar diep in de ogen zonder iets te zeggen. Twee gasten in Buitenhof voeren veertig seconden lang een moeizaam, woordeloos gesprek. De onhandige stiltes in de satirische films van LuckyTV veroorzaken vaak een onaangename spanning. Maker Sander van de Pavert knipt alle woorden uit interviews totdat de sprekers alleen non-verbaal met elkaar communiceren. Het resultaat is stiltehumor met een vleugje ongemakkelijkheid.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden