Sorman - Europa houdt de natiestaat in toom

De Franse intellectueel Guy Sorman werkt op veel van zijn landgenoten als een rode lap op een stier. De reden: hij is liberaal. De econoom houdt niet van de staat en wel van Europa.

Milton Friedman belde hem. 'How is it inside?', vroeg de vermaarde liberale Amerikaanse econoom aan Guy Sorman. Tegen alle verwachtingen in was de Fransman topambtenaar geworden, hij werkte voor de staat die hij altijd zo bekritiseerde. 'U weet, Friedman is erg voor een kleine overheid. Ik zei hem: het is erger dan in uw boeken.'


In het buitenland is Guy Sorman (68) niet zo bekend, in Parijs is hij wereldberoemd. Econoom, en als uitgesproken liberaal de meest on-Franse Fransman die je je kunt voorstellen. Hij werkt halftijds in Frankrijk, halftijds in New York. Hij is nog altijd wethouder in de Parijse voorstad Boulogne Billancourt, was twee jaar topambtenaar onder de rechtse premier Alain Juppé (1995-1997). Ook al bijzonder: hij heeft sinds jaar en dag een eigen bedrijf, uitgeverij Sorman, met liefst vijftig man in dienst.


Sorman is zo ongeveer de enige Franse intellectueel die níét alle heil verwacht van boven, van de staat. 'Het enige dat werkt, zijn het leger en de politie. En dat is al heel wat. Ik bewonder het Franse leger, die lange militaire traditie is nog niet verloren. De rest is een chaos. Je kunt het beheer van de economie en de samenleving niet aan de staat overlaten. De werkelijkheid is veel te ingewikkeld voor de primitieve middelen van de overheid. Het is allemaal te ruw en te grof, alles over één kam.'


Hoe word je de enige liberaal in Frankrijk?

'Het grootste deel van de intellectuelen hier is begonnen als marxist. Ik niet, ik was altijd voor het individu en tegen het collectief. De filosoof Michel Foucault had goed gezien dat het Franse socialisme niets anders is dan het gaullisme. Allebei willen ze een homogene samenleving opleggen. Liberalen zijn hier de anarchisten die de rechten van het individu verdedigen, tegen de disciplinering door de staat.'


Zijn vrouw serveert een quiche lorraine met coquilles en rode wijn, in de salon van hun tweede huis op het Normandische platteland. Zo Frans is hij dan weer wel. We spreken elkaar vlak nadat werkgevers en werknemers in Parijs het eerste akkoord sinds decennia sloten. Zou het toch nog wat worden met die hervormingen in Frankrijk? Europa kijkt gespannen toe, zeker sinds The Economist Frankrijk 'de tijdbom in het hart van Europa' noemde. Heeft François Hollande een geheim wapen om voor elkaar te krijgen wat nog geen enkele president voor elkaar kreeg: loonmatiging en bezuiniging?


'Ik weet het niet. Over François Hollande sta ik perplex. Toen hij werd gekozen dacht ik, dat is goed. Hij wordt de Franse Gerhard Schröder, hij gaat de arbeidsmarkt hervormen. Hij heeft wel iets gedaan, hij heeft een eind gemaakt aan de groei van de overheidsuitgaven. Dat had voordien geen socialist voor elkaar gekregen, rechts trouwens evenmin. Ik was dus optimistisch.


'Maar negen maanden na zijn aantreden heeft hij geen enkele maatregel genomen om het tekort terug te dringen. Alleen maar de belasting verhoogd. Ofwel hij begrijpt niks van economie, ofwel het is een handige tactiek van rustig aan, dan breekt het lijntje niet. Ik heb geen definitief oordeel, maar ik ben bang dat hij gewoon incompetent is.'


Frankrijk zou op orde gebracht worden met het rapport van Louis Gallois, een 'competitieve shock' met hervormingen en een kleinere staat.

'Dat rapport van Gallois vind ik oplichterij in tweevoud. Die Gallois is van de Parti Socialiste, een dikke vriend van Hollande. Hij kent alleen de publieke sector, dat is het probleem. Ik doe een 'competitieve shock', dus ik verhoog de btw en ik maak wat kunstbanen voor jongeren. Er is niks strategisch aan, niks voor de lange termijn. Het blijft allemaal topdown, allemaal overheid, precies het tegenovergestelde van Schröder. Die stelde de vraag: waar willen we met Duitsland over twintig jaar zijn? Qua opleiding en concurrentiekracht. Gallois doet daar niet aan, dus dat rapport heeft geen enkele waarde.'


Markt en staat, staat en markt. Dat is sinds jaar en dag de kern van het Franse economendebat. Sorman schreef er een stapel boeken over, maar is er moe van. Hij werkt in New York aan een boek over de Amerikaanse traditie van vrijwilligerswerk. Ook al weer atypisch, vrijwilligerswerk is in Frankrijk uitzonderlijk.


Mevrouw Sorman heeft zelf macarons gemaakt, schuimkoekjes in vrolijke kleuren. Tussen de echtelieden ontspint zich een discussie over de vraag of Frankrijk nu een zeer katholiek land is of niet. Guy Sorman vindt van wel. Het hiërarchische denken, de rol van de intellectuelen als seculiere bewakers van de moraal. Reuze katholiek. Maar wat vindt hij ervan dat de huidige president zich in het verleden meermaals schamper over Sorman heeft uitgelaten?


'Ik ben nu eenmaal een rode lap voor de socialisten. De vijand. Hollande zei dat het liberalisme geen Franse manier van denken is en dat ik maar moest vertrekken als het me niet beviel. Daar zit een katholieke en een xenofobe kant aan. Het katholieke is het gelijk van de hiërarchie. Ik heb een joodse achtergrond. Ik heb niet zo'n hoge pet op van Hollande. Hij heeft nooit wat anders gedaan dan werken in die socialistische technocratie. En zijn ministers ook niet, allemaal afkomstig uit het openbaar bestuur, die hebben nog nooit wat over economie geleerd. Ze weten weinig over het buitenland. Ja, we moeten serieus incompetentie overwegen.'


Waar komt uw liberale dwarsheid vandaan?

'Mijn ouders waren vluchtelingen, mijn liberalisme is vooral antitotalitarisme. Mijn vader is afkomstig uit Rusland, vluchtte eerst voor de communisten. Mijn ouders zijn vervolgens in 1933 uit nazi-Duitsland gevlucht. Ik ben de eerste van het gezin die in Frankrijk is geboren. Met een gevoelige antenne voor het gevaar, zowel van links als van rechts. Ik wantrouw alle denken dat het goede met de hele mensheid voor heeft, om te eindigen in dictatuur.'


Wordt het niet tijd dat ook Frankrijk de almacht van de staat gaat relativeren?

'Dat gebeurt wel, alleen niet in het intellectuele debat. Daarom word ik er ook zo moe van. Maar vergelijk de huidige toestand eens met de jaren tachtig. Van 1981 tot 1995 was Mitterrand aan de macht. Tijdens zijn regeerperiode hebben we een liberale metamorfose meegemaakt. In 1981 werd alles genationaliseerd, sinds 1986 is alles weer geprivatiseerd. Zelfs links vindt het normaal dat een onderneming een private aangelegenheid is. In 1981 was Frankrijk het land van de grote monopolies, de automobielindustrie, energie, transport, telefoon, banken. Nu is de concurrentie totaal. In 1984 schreef ik La solution liberale, met de suggestie van een onafhankelijke Banque de France. Ik werd gebeld door Valéry Giscard d'Estaing, nota bene de meest liberale president (1974-1981) ooit. Die zei, cher ami, u bent excessief! Zelfs hij vond het geen goed idee om de bloem van de Franse industrie te privatiseren. En kijk nu, we hebben zelfs geen Frans geld meer en ook Air France moet voluit concurreren.'


Toch was de strijdkreet waarmee Hollande de verkiezingen won: mijn enige vijand is het geld.

'Mitterrand zei letterlijk hetzelfde. En Hollande is zijn leerling. Ook die afkeer van geld is eerder een oude katholieke traditie dan marxistisch. Tegelijk gebeurt er wat anders. Ik heb van 1970 tot 2000 gedoceerd aan de politicologische faculteit in Parijs. Daar komt de bestuurlijke elite vandaan. Elk jaar vroeg ik aan de nieuwe studenten, wat willen jullie worden? In 1970 zei 100 procent: topambtenaar. In 2000 was dat: 0 procent. Ze wilden zonder uitzondering in de international business, wat dat ook moge wezen. Dat is een enorme omslag.'


Deze regering wilde wel de staalfabrieken van Arcelor Mittal nationaliseren.

'Dat is een residu, een sentiment van het oude Frankrijk. Het bestaat nog, in de publieke sector. Een kwart van het bnp gaat om in de ambtenarij, de politie, het leger en de harde kern van het onderwijs. Wij hebben een miljoen leraren en onderwijzers, de grootste bureaucratie ter wereld! Ze zijn conservatief maar domineren wel het debat. De meesters voor de klas zijn ook de meesters van het woord. Dat oude Frankrijk klinkt door in de media. Maar het land verandert, ondanks onszelf. Die verandering komt van buiten. Uit Europa. Europa is onze verlossing. Zonder Europa had Frankrijk geen internet maar nog altijd minitel, dat trage schermpje waarop je moeizaam wat kon bestellen. En was de Franse franc door Hollande al driemaal gedevalueerd. Wist u dat Frankrijk als enige Europese land geen geschiedenis van emigratie heeft? Fransen bleven zitten waar ze zaten. Dat is niet meer zo. Er leven nu twee tot drie miljoen Fransen in het buitenland.'


The Economist had het onlangs in een veelbesproken omslagartikel over de Franse navelstaarderigheid.

'Het is maar waar je naar kijkt. Er zijn wel degelijk Fransen die in het buitenland een bedrijf beginnen. Je hebt twee Frankrijken. Het Frankrijk van de globalisering, dat gepassioneerd is, zaken doet, naar het buitenland reist. Daarmee gaat het goed. En het andere Frankrijk, van de staat en de verzorgingsstaat. De bijstand. Die twee Frankrijken groeien uit elkaar.


'Ik dank God voor de euro. Europa is en blijft het grote project en dat is het enige dat ze hier wel hebben begrepen. Socialisten zijn altijd voor Europa geweest, vanuit hun traditie van internationale solidariteit. Deze crisis brengt enorme vooruitgang voor de Europese federale gedachte. Het f-woord was in Parijs onuitspreekbaar, een verraad. Maar kijk nu, het woord ligt op tafel. Ik ben bevriend met oud- ECB-president Trichet en we zeiden weleens tegen elkaar: zijn wij nu de enige twee in Frankrijk die Europa verdedigen? En kijk nu eens wat een verschil!'


In Nederland zie je precies het omgekeerde, in Den Haag gaat het over verlies van soevereiniteit, bijna op zijn Frans.

'De Franse soevereiniteitsgedachte verliest snelheid. Het gaullisme, de kern daarvan, bestaat niet meer. Socialisten zijn massaal federalisten, de UMP van de vorige president Sarkozy voor driekwart. Alleen het Front National en de communisten blijven over, die zien alleen het Europa van het kapitaal.'

Begrijpelijk. De verzorgingsstaat is altijd een nationale aangelegenheid geweest.

'Zeker, maar Europa zal ook een sociaal Europa zijn. Dat was de eis van Mitterrand al en Hollande eist dat nog steeds. Wat er van Frankrijk zal overblijven, is in elk geval het stelsel van sociale verzekeringen. Dat is trouwens helemaal niet slecht. Er gaat eenzelfde bedrag in om als in de staat. Ook een kwart van het bnp. Fransman zijn betekent in de toekomst verbonden zijn met de sociale zekerheid. Niet slecht!'


Voor Sorman is Europa vooral de bescherming van het individu tegen de gevaren van de natiestaat. 'Het feit dat die naties opgenomen zijn in Europa, maakt ze veel minder gevaarlijk. Ga maar eens vragen in Sarajevo of Belgrado of Albanië. De belofte van een plaats in Europa maakt dat men zich gedraagt, dat men besluit toch maar niet de buurman te vermoorden. Dat is dankzij het verlangen naar Europa. Europa beschermt mij tegen de staatsmacht. Elke staat zal altijd totalitair willen zijn. In Europa kan ik naar het Hof voor mijn rechten. En vergeet niet, de staat pakte voorheen door de inflatie jaar op jaar 20 procent van mijn inkomen af. Nu heb ik een ECB die me beschermt tegen de rariteiten van de Franse regering.'


Europa is een bureaucratie en een bureaucratie wil altijd macht hebben.

'Die Brusselse bureaucratie stelt niet veel voor, die wordt beheerst door de lidstaten. Mijn verdedigingslinie is de deling der machten, Montesquieu en Locke. Hoe meer gedeelde macht, hoe vrijer het individu. Europa is een aanvullende macht, geen factor van wanorde, een factor van vrijheid, van keuze. De regering kan mij niet tegenhouden als ik een Japanse computer wil kopen, omdat ze de grenzen niet meer dicht kunnen doen. Gérard Depardieu kan in België gaan wonen, wat wil je nog meer. Dat is formidabel, en hij kan weer terugkomen als het niet bevalt. Europa werkt!'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden