Soms mis ik het zichtbare zwoegen

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: pose.

Constantin Hansen - Een groep Deense kunstenaars in Rome Beeld Statens Museum for Kunst Kopenhagen

Er was een tijd dat kunstenaars die naar Rome reisden om daar hun geluk te beproeven berucht waren om hun feest- en drinkgedrag, en zich een reputatie op de hals haalden als vrijbuiters die het alledaagse leven in alle rauwheid wilden weergeven in hun schilderijen. Bamboccianti werden die kunstenaars genoemd in de 17de eeuw, naar 'bamboccio', de bijnaam van de Hollandse schilder Pieter van Laer, wat 'lelijk poppetje' betekent. De Nederlandse afvaardiging waarborgde het imago met initiatierituelen die dagen konden duren, inclusief bacchanten-optocht door de straten van de stad. Deze 'Bentveughels' waren schoffies met bijnamen als 'biervlieg', 'nestelghat' of 'snuffelaer', althans dat was hun reputatie, al zorgden ze ook heus dat ze de intellectuele bagage hadden om bekende Romeinse verzamelaars aan zich te binden. Ze werkten ondertussen hun handen kapot om genoeg kunst te maken om reis en verblijf te kunnen bekostigen. Toen ik op Romereis was tijdens mijn studie - ondraaglijk braaf en studieus, achteraf gezien - zagen we in de Santa Constanza, de prachtige ronde kerk die ooit gebouwd is als een mausoleum voor keizer Constantijns dochters, hun namen nog op de muur geschreven (de Bentveughels zelf dachten dat het een oude offerplek voor de wijngod Bacchus was).

Constantin Hansen - Een groep Deense kunstenaars in Rome. 1837; olieverf op doek; 62 x 74 cm Beeld Statens Museum for Kunst Kopenhagen

Goed, das war einmal. Deze mannen hier - ook kunstenaars, ook op Romereis - zitten er heel anders bij. Loom leunend, mijmerend, in kleren die niet vies mogen worden en onhandig hippe schoenen, hoge hoeden of iets exotisch met een kwastje, en wat doen die aanstellerig lange pijpen daar? Constantin Hansen en zijn maten was er alles aan gelegen om er níét uit te zien als een uitvreter of anderszins buiten de samenleving levende, nee, dit zijn Mannen Van De Wereld. Mannen die Weten. Sinds Madonna's Vogue zag ik niet zo'n groep poseurs bij elkaar als deze Deense hier in Rome. Wat is hier aan de hand?

Niets is te zien van ambacht, de lichamelijkheid van het kunstenaarswerk, het zwoegen, de verfspatten of beitels en kwasten. De mannen zijn niet aan het werk, ze praten óver hun werk. Hier is het kunstenaarschap volledig het intellectuele domein ingetrokken. Kunst is debat of, erger, 'discours'.

Zwoegen

Niet raar misschien in de 19de eeuw; kunst en wetenschap werden als één beschouwd, musea ontstonden als een soort laboratoria voor visuele kennis, verzamelaars stelden hun collecties open - de resultaten van hun nieuwsgierigheid. Maar er zit een randje aan dat ik betreur. Dit verlangen om te weten kreeg steeds meer vaste vorm: doordat alles geordend werd, verloren de kunstwerken iets van hun ontstaanswaarde. Het ambacht en handwerk, het geploeter met beitels en paletmessen, de troep in een atelier na een dag beeldhouwen: je ziet er niets van in een museum. Kunstwerken werden wel toegankelijker voor een groter publiek, maar minder mensen lééfden er mee, dagelijks, in huis. Ze gingen niet meer van hand tot hand, je bekeek ze nu van een afstand, met een label, zoals ook de wetenschappelijke naturalia.

Iets daarvan is zichtbaar in de net te schone, bedachte uitdossing van deze mannen. De onnodig lange pijp, de glimmende schoenen, de schone vingers. Kunst werd steeds meer een krachtmeting van het intellect. Prima, en belangrijk, maar soms mis ik - ook nu als ik in een museum loop - het zichtbare zwoegen.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden