'Soms dacht ik: sodemieter toch op allemaal'

Na vele jaren in het brandpunt van de macht verliet Maxime Verhagen (56) dit jaar het Binnenhof. Nog één keer kijkt hij achterom naar een meer dan roerige politieke tijd. 'Ik zei tegen Jan Peter: joh, doe het jezelf niet aan.'

DE RAT

'Ze zeggen dat ik onbetrouwbaar ben. Een man met streken. Dat is een imago dat ik blijkbaar nooit kwijtraak. Misschien straal ik te veel uit dat ik plezier heb in het politieke métier, dat ik geniet als ik in het debat iemand op punten pak. En ik zet me altijd voor de volle honderd procent in, niet altijd even zachtzinnig. Dan maak je ook vijanden.'


U bent een keiharde onderhandelaar.

'Ik haal alles uit de kast om mijn doel te bereiken. Als mensen later spijt krijgen van dingen waarmee ze hebben ingestemd, dan hebben zij slecht onderhandeld. Wijs dan niet met je vinger naar mij! Maar dan wordt er gespind dat ik een onbetrouwbare rat ben. Dat imago staat zó haaks op hoe ik in elkaar zit.


'In onderhandelingen moet je wel altijd beseffen dat ook de ander met opgeheven hoofd de kamer moet kunnen verlaten. Soms lees je in kranten dat er in het voorjaar slecht is onderhandeld in het Catshuis. Maar als je naar het resultaat kijkt, kun je ook zeggen dat we te goed hebben onderhandeld. Onlangs lunchte ik nog met Wilders. Hij zei: 'Jij kreeg de hervormingen, Mark de bezuinigingen, ik had niets!' Zo is het. Rutte en ik boekten resultaten, Wilders stond met lege handen. Daarom brak hij.'


Wat heeft de politiek met u gedaan?

'Het heeft veel van mijn gezin geëist. Mijn kinderen hebben niet gevraagd om een bekende vader. Als er naar over mij wordt geschreven, worden zij daarop aangesproken. Ik weet nog dat een van de kinderen daarmee thuiskwam. Dat was zo'n moment dat ik dacht: houd toch op allemaal! Ik kan er nog boos over worden. Dat is zó wáárdeloos! Er heeft ook een tijd zo'n wit huisje met beveiliging voor ons huis gestaan. Een vriendje van de kinderen werd van zijn rijwiel getrokken door een agent. Dan denk ik: waar ben ik toch mee bezig.


'Eén keer heb ik serieus overwogen te stoppen. In mijn periode op Buitenlandse Zaken (2007-2010, red.) werd mijn vrouw Annemiek ernstig ziek. In mijn plaats ging staatssecretaris Timmermans naar Annapolis, de grote Midden-Oostenconferentie van minister Clinton. Toen schreef NRC Handelsblad dat het een schande was dat ik daar verstek liet gaan. Ik zat in het ziekenhuis, Annemiek onderging een ingrijpende operatie. Ik dacht: 'Sodemieter toch op allemaal.'


HET SPEL OM DE MACHT

'Wie politiek wil bedrijven, moet om te beginnen weten wat hij wil. En niet bang zijn om van het gebaande pad af te wijken. Als iedereen in Europa roept dat toetreding van Servië tot de EU de beste manier is om oorlogsmisdadiger Ratko Mladic in de gevangenis te krijgen, en ik ben daar niet van overtuigd, dan ben ik niet bang om iedereen over me heen te krijgen. Je moet de bereidheid en het lef hebben om daar dwars tegenin te gaan. Ik zei: 'Jongens, de enige manier om hem te krijgen, is Servië erbuiten houden.' En we krégen hem.'


Hoe overleeft een mens de Haagse slangenkuil?

'Blijf altijd jezelf. Zorg dat je recht in de spiegel kunt kijken. Je hoeft anderen niet te beschadigen. Ik heb in het CDA gezien hoe Elco Brinkman, Enneüs Heerma en Jaap De Hoop Scheffer onderuit werden gehaald. Ik besloot: ik ga nooit aan de stoelpoten van een ander zagen. Die gereedschapskist is dichtgebleven. Je kunt ook omhoogkomen door je kwaliteiten.'


Is het vak veranderd?

'Als beginnend Kamerlid in 1994 vond ik het een eer de regering te controleren. Ik was raadslid geweest en europarlementariër, en toch ging ik eerst zeven keer naast een collega-Kamerlid zitten voor ik zelf eens een debat deed. Nu zitten er 150 mensen op de stoel van de bestuurder. Ze spelen allemaal minister of willen het zo snel mogelijk worden.


'Ze trekken een spijkerbroek aan en spreken de taal van de straat. Ze volgen de hype, omdat ze denken daarmee de mening van het volk te vertegenwoordigen. De gedachte die erachter zit is: wij moeten rekening houden met wat de mensen vinden, de onvrede kanaliseren. Als je iedere week van mening verandert, maak je de mensen uiteindelijk ongelukkiger. De Kamer zaagt zo aan haar eigen stoelpoten.'


HET CDA

'Het CDA staat bijna twintig jaar na de eerste grote electorale afstraffing in 1994 nog steeds voor de vraag hoe wij van bestuurderspartij weer volkspartij worden. De SP heeft dat begrepen. Mijn vader zat destijds in tachtig clubs op lokaal niveau. Dat type worteling, daar moeten we weer heen.'


U was zelf nauw betrokken bij de tweede grote afstraffing, die van 2010, het jaar waarin de kiezers Jan Peter Balkenende niet meer wilden.

'Ik heb voor die verkiezingen een beroep gedaan op Jan Peter om zich terug te trekken als lijsttrekker van het CDA. We zaten samen in de Heerenkamer van het Catshuis, op de avond na de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2010. De uitslag was niet goed voor ons. Publiekelijk had ik na de val van het kabinet al gezegd dat ik hoopte dat Jan Peter zich weer zou kandideren. Maar er was discussie in de partij. Die avond zei ik: 'Joh, je hebt zo veel betekend, doe het jezelf niet aan. Je bent van te veel waarde geweest om je nu te laten aanleunen dat mensen over jou gaan discussiëren of je wel lijsttrekker moet worden. Zo moet je niet willen afzwaaien'.'


Wilde u het overnemen?

'Omdat ik door en door loyaal ben, kon ik het tegen Jan Peter zeggen. Ik was niet uit op zijn stoel. Na de val van het kabinet vanwege Uruzgan was ik wel de laatste die dat moest ambiëren. Dan hadden we zeker geen beter resultaat gehaald!


'Toen ik die nacht om drie uur wegreed van het Catshuis, had ik geen idee wat Jan Peter zou beslissen. Stoppen was een serieuze optie. Maar de volgende dag trad SP-fractievoorzitter Agnes Kant opeens af. Dat gaf een dynamiek en een maalstroom in de media: ik denk dat Jan Peter daar geen zin in had.


'Bovendien: er waren geen alternatieven. Camiel Eurlings was volgens mij echt niet beschikbaar. Ik heb met hem gesproken, maar hij wilde wat anders gaan doen en een normaal leven met zijn vriendin. Dan komt uiteindelijk toch Jan Peters plichtsbetrachting om de hoek kijken.


'Het dal is diep, maar ik zie toekomst voor het CDA. We moeten nu een christen-democratisch anwoord geven op het grote onbehagen. Want kijk naar de peilingen: de PVV gaat weer sky high.


'Maar de voorwaarden voor herstel zijn er: het CDA is niet meer verdeeld, Sybrand van Haersma Buma heeft een groot mandaat, voert scherp oppositie en het regeerakkoord van Rutte II biedt kansen.'


DE KABINETSFORMATIE 2010

De toestand in het CDA is er door de samenwerking met de PVV niet beter op geworden. U was daar de dragende kracht achter.

'Daar bestaan veel verkeerde beelden van. In de verkiezingsnacht van 9 op 10 juni 2010 zei ik tegen het dagelijks bestuur van het CDA: 'Al gaan jullie op je kop staan, ik wil niet regeren met de PVV!' Jan Peter was net afgetreden, ik moest van de aanwezigen fractievoorzitter worden. Ik zei: 'Op één voorwaarde: ik ga niet met die jongens van de PVV in een regering.'


Waarom deed u het dan toch?

'De dag na de verkiezingen heb ik gemeld dat het CDA niet aan zet was. VVD en PVV moesten het maar eens worden en zien wie zich daarbij aansloot. Dat was geen strategie. Ik had er echt geen zin in. Vervolgens mislukte Paars-plus en werd Ruud Lubbers informateur. Die stuurde meteen aan op een minderheidskabinet, met gedoogsteun van de PVV. Hij zegt tegen me: 'Ik heb al gesproken met Cohen, Halsema en Rutte en een verklaring gemaakt.' Toen had ik hem nog niet eens kunnen vertellen wat het CDA wilde.


'Ik heb Lubbers toen gezegd dat ik eerst de fractie bij elkaar zou roepen om te kijken of wij die gedoogsteun wel wilden. Maar ik was de deur nog niet uit of hij maakte de brief met dat advies wereldkundig.


'Ik zei in de fractie: als jullie willen dat we met de PVV regeren, moet je een andere leider nemen, maar gaan we wel een onderzoek doen naar een minderheidskabinet met gedoogsteun van de PVV? Iedereen, inclusief Kathleen Ferrier zei ja. Ad Koppejan bleef op het strand van Spanje. En ook het hele partijbestuur zei ja, minus Hannie van Leeuwen.'


U had ook op andere coalities kunnen aansturen.

'Nee, want de PvdA blokkeerde de middencoalitie en Halsema wilde op dat moment geen vijfpartijencoalitie. Pas ná dat onderhandelingsproces met de PVV kwamen Halsema en Cohen met de opmerking dat ze toch over een vijfpartijencoalitie hadden willen praten. Maar ik zit niet zo in elkaar. Ik breek lopende onderhandelingen niet af als andere mensen zich bedenken. Ik heb Cohen later wel gevraagd waarom hij akkoord ging met de conclusie van Lubbers om de gedoogconstructie te onderzoeken. Zegt Cohen: 'Ik was op vakantie.' O lekker, daar koop je toch helemaal niets voor? Ik kon niet anders, het land moest wel geregeerd worden.'


U heeft het keihard gespeeld toen. Snapt u dat fractieleden zich door u geïntimideerd voelden om in de gedoogconstructie te stappen?

'Nee. Niemand is gedwongen. Die suggestie was er wel. We hadden drie vreselijke fractievergaderingen. Het kan zijn dat ze zich geïntimideerd voelden, omdat partijvoorzitter Henk Bleker de procedure voor het verlaten van de fractie schetste.


'Mensen deden rare dingen. Soms dacht ik: hoe is het mogelijk? Ik begrijp nog steeds niet wat er met Ab Klink gebeurde. We deden samen de formatie-onderhandelingen. Als een donderslag bij heldere hemel zei hij: 'Ik smeek je, doe het niet.' Ik was verbijsterd. Inhoudelijk had ik niets om de onderhandelingen af te breken. De volgende ochtend lag er die brief van Ab. Een paar dagen later belde hij en zei: 'Ik kom niet meer, ik stap eruit.


'Wilders zag in de stap van Klink aanleiding om te breken. Maar omdat Klink een paar dagen later de Kamer verliet, wilde Wilders toch weer verder onderhandelen. Toen heb ik eerst met Ferrier en Koppejan gepraat, de latere dissidenten. Ik vroeg hen: 'Wat doen we, gaan we door of zijn we toch tegen?' Dat was een invitatie van mij aan hen, een open deur die ze konden dichtslaan. Ik dacht: die zeggen nee. Dit was hun moment te zeggen: Wilders, je hebt je kans gehad. Maar ze zeiden: 'Oké, ga maar door!' Ik heb Koppejan later nog gevraagd: waarom heb je in hemelsnaam toen niet gezegd dat ik moest stoppen? Hij zei: 'Dat heb ik me niet zo gerealiseerd.' Prima, maar doe dan later niet alsof ík een pact met de duivel heb gesloten.'


DE PVV

Wat heeft u tegen de PVV?

'Zo veel van wat ik vind staat haaks op wat de PVV uitdraagt. Mensen uitsluiten, zo doe je dat niet in een samenleving. Die enge nationale blik van eigen belang op korte termijn. Die weerzin is zo sterk, dat ik er niet mee in een regering wilde zitten. Voor mij was er gevoelsmatig een groot verschil tussen regeren met de PVV of gedoogd worden. Anders was ik er niet aan begonnen. Maar ik heb verkeerd ingeschat dat de gedoogconstructie zou worden uitgelegd als een regering mét de PVV. Ik heb niet voorzien dat de scheiding tussen regeren en gedogen onvoldoende zichtbaar zou zijn voor de buitenwacht. Dat hebben we onvoldoende kunnen markeren. Dat heb ik onderschat.'


Het CDA ging er bijna aan ten onder en is er nog lang niet bovenop.

'Ik ging ervan uit dat we na die interne CDA-discussie gewoon zouden verdergaan. Dat we weer trots konden zijn op de resultaten die we bereikten in een economische crisis. In plaats daarvan zijn we blijven steken in de PVV-discussie. Het bleef maar spelen: tweederde van de partij vóór het gedogen en eenderde tegen. Die mastodonten, dat was heel zwaar en ook pijnlijk. We bleven verdeeld.


'De PVV bleef ook maar aan mij persoonlijk kleven. Op sommige mensen werkte ik als een rode lap op een stier. Daarom heb ik besloten mezelf uit die discussie te trekken. Ik besloot heel vroeg aan te kondigen dat ik niet meer beschikbaar was. Ik hoopte dat de rust in de partij zou weerkeren in de drie jaar dat het kabinet er nog zou zitten. Maar toen liep Wilders weg uit het Catshuis. Opeens was het voorbij.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden