Column

Sommer: 'We bevinden ons in een machteloze ideologie van zelfregulering'

De verwarde overheid weet niet meer wat publieke taken zijn en wat niet, schrijft politiek commentator Martin Sommer.

Staatssecretaris Sharon Dijksma van Economische Zaken kijkt rond in het Ilperveld. Dijksma heeft het gebied toegevoegd aan Natura 2000, een netwerk van natuurgebieden in de Europese Unie. Beeld anp

Volgens Wouter Bos 'snakt' VNG-voorzitter Annemarie Jorritsma naar beleidsvrijheid voor haar gemeenten. Die moeten een gigantische uitvoeringsoperatie op zich nemen, van de langdurige zorg, de jeugdzorg, de Wajong en de sociale werkplaatsen. Dat alles met eenderde minder geld dan er nu voor is. Wil de decentralisatie enige kans van slagen hebben, dan moeten we niet zeuren over ongelijkheid en willekeur, zoals ik vorige week volgens Bos deed. Het is niet erg als gemeenten geld dat voor de zorg was bestemd, uitgeven aan lantaarnpalen.

Bos zou gelijk hebben als dat mijn hele verhaal was. Maar hij slaat driekwart over. Hij was, of is, een pragmatisch politicus met managerstrekjes - 'potentiële voordelen die kunnen worden behaald'. Daardoor veronachtzaamt hij de ideeën waarmee nu eenmaal alle politiek begint. Ook praktische politiek. Sinds een jaar of wat bevinden we ons in een machteloze ideologie van zelfregulering. De overheid heeft geen greep meer op de burger - weet je wat: laat die burger het zelf opknappen.

Marktdenken
Het begon in de jaren negentig met marktdenken. Dat is tegenwoordig niet meer zo populair. Maar de burger laat zich nog altijd niet disciplineren. Nu gaan overheid en burger er samen helemaal uitkomen, zoals vroeger met het roken. Dat klinkt ook mooi en emancipatorisch. Vandaar dat Jorritsma vorige week sprak over '17 miljoen ambtenaren'. Mijn kritiek was: een onscherp onderscheid tussen wat des overheids is en wat des burgers, daar komt ellende van. Hieronder drie andere voorbeelden, want de burgerkracht woekert overal.

1. Belastingdienst. Hier is de doe-het-zelfgedachte spectaculair misgegaan. Sinds 2008 werkt de belastingdienst volgens het zogeheten horizontaal toezicht. Boeken van bedrijven worden niet meer vooraf gecontroleerd. Het steekwoord is vertrouwen, belastingbetalers zouden uit zichzelf hun verplichtingen nakomen.

Belastingambtenaren zagen hier niets in. Volgens hen was de nieuwe benadering (net als bij de gemeenten) een praatje bij een ingrijpende bezuiniging. Eenvijfde van hen moest er immers uit. Volgens de Abvakabo liep de belastingdienst door de horizontalisering 4 miljard mis. Volkskrant-collega Robert Giebels schreef er een mooi artikel over. Dat maakte nog niet veel los. Maar een jaar later barstte de bom. Met de Bulgarenfraude bleek het motto van eerst toeslagen toekennen, controle komt later wel, niet zo'n goed idee. Zoals een hoge ambtenaar zei: 'Belastingheffing is als het toilet bij V als de juffrouw weg is, blijft het schoteltje leeg.'

Natuur maken we met zijn allen
2. Natuurbeleid. Vandaag presenteert staatssecretaris Sharon Dijksma een folder getiteld Vooruit met de natuur. Natuur maken we met zijn allen, vindt de staatssecretaris. Het moet veel minder de overheid worden die alles bepaalt. Burgers, bedrijven en boeren gaan zelf de natuur onderhouden en meedenken met de natuurinrichting. Het lijkt allemaal als twee druppels water op het idioom van Dijksma's voorganger Henk Bleker. Die werd in natuurkringen gehaat omdat hij meende dat boeren de beste natuurbeheerders zijn.

Laten we afwachten of Dijksma er wel mee wegkomt. Vooral omdat er een maand geleden een vernietigend rapport uitkwam van de Raad voor de Leefomgeving. Het type natuurbeheer van onderop, met jaar in jaar uit 40 miljoen subsidie voor de boeren, blijkt aan betere natuur niets te hebben opgeleverd. Weggegooid geld.

Tegelijk heeft Dijksma in die folder allerlei stoere zinnen waarin ze helemaal niet op die zelfsturende boeren en buitenlui zit te wachten. Ik, Dijks-ma, kom met een nieuwe Natuurbeschermingswet. Ik, Dijksma, wil het netwerk Natura 2000 afmaken. Ik, Dijksma, wijs in hoog tempo natuurgebieden aan - goh, dat gingen we toch met zijn allen doen?

Staatsbetutteling
3. Veiligheid. Pieter van Vollenhoven heeft met zijn Stichting Maatschappij en Veiligheid een discussiestuk afgeleverd. Veiligheid is een oertaak van de overheid. Maar al jaren overheerst onduidelijkheid over de verdeling van verantwoordelijkheid. Zelfregulering is ook in de veiligheid een modewoord. Van Vollenhoven is tegen staatsbetutteling of juist voortdurend roepen dat de overheid alles moet opknappen. Maar de overheid bleef zich steeds dubbelzinnig opstellen. Bij alle grote ongelukken - van Chemie Pack tot de cafébrand in Volendam, van de ramp in Enschedé tot de cellenbrand op Schiphol - nooit was helder afgebakend wat wel en wat niet. Zo werd veiligheid volgens Van Vollenhoven een casino en 'kan het goed of slecht aflopen'.

Ziehier de verwarde geestelijke toestand bij de overheid, als ik mij niet vergis ook bij de gemeenten die nu allerlei zorgtaken en arbeidsvoorzieningen op zich moeten nemen. Wouter Bos heeft gelijk: overheidsdiensten kunnen het beste op een zo laag mogelijk niveau worden aangeboden. Daarmee is nog maar weinig gezegd, want hoe pak je dat aan?

Waar het vastloopt, is dat het idee van gezellig samen besturen moeilijk te rijmen valt met het nare feit dat besturen nu eenmaal 'leed toevoegen' is. Zo placht topambtenaar wijlen Ad Geelhoed het te zeggen. Dat lukte al niet met de campagne 'roken, we komen er samen wel uit'. We komen er samen nou juist niet uit.

Om daarvan zo min mogelijk ellende te hebben, is uitgevonden dat de overheid berekenbaar en voorspelbaar moet zijn. Zodat iedereen weet waaraan hij toe is. Ik wijs Wouter Bos op artikel 1 Grondwet. Dat wordt over het algemeen uitgelegd als het antidiscriminatiebeginsel. Maar de strekking is toch vooral dat iedereen in Nederland gelijk is voor de wet. En het is niet voor niets artikel 1.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

 
Zoals een hoge ambtenaar zei: 'Belastingheffing is als het toilet bij V als de juffrouw weg is, blijft het schoteltje leeg.'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden