Column

Sommer: 'Plasterk vindt zelf vast ook dat hij een idioot plan uitvoert'

Terwijl in Den Haag de paniek door de gangen giert vanwege het tekort van vandaag, toert minister Ronald Plasterk door Nederland om de landsinrichting klaar te maken voor een volgende eeuw. Plasterks kortebaanpolitiek tooit zich met de mantel van de langetermijnvisie, zegt Martin Sommer.

- Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken tijdens een persconferentie over decentralisaties. Beeld anp

Ze zeggen weleens dat politiek is: greep krijgen op onvoorziene gebeurtenissen. De week liep weer over van de 'events, dear boy' waar de Britse premier Macmillan al zo bang voor was. Van Beppe Grillo die Europa weer op stelten zette tot ministers die hunkerend naar draagvlak door de Kamergangen slopen. D66-leider Pechtold wil geen jojo-beleid maar politiek ís jojo-beleid, zelfs als Pechtold aan het roer zou staan.

Tegelijk wordt met alle macht het idee van controle en langetermijnplanning overeind gehouden. Het CPB ligt onder vuur maar zonder suggestie van toekomstbeheersing kunnen de modelbouwers hun winkel wel sluiten. Eurocommissaris Olli Rehn voorspelt elk jaar dat het volgend jaar beter wordt. En terwijl in Den Haag de paniek door de gangen giert vanwege het tekort van vandaag, toert minister Ronald Plasterk door Nederland om de landsinrichting klaar te maken voor een volgende eeuw.

Leiderschap
In dat verband bezocht ik hotel Hof van Gelre in Lochem. In het struweel van de Achterhoek werd de jaarlijkse burgemeestersconferentie gehouden, ditmaal met als thema 'Leiderschap'. In het restaurant zaten de burgemeesters die, zoals Plasterk in deze krant zei, 'helemaal niets willen' en daarom ''s ochtends niet goed in de spiegel kunnen kijken'.

Plasterk wil dat in 2025 alle gemeenten meer dan honderdduizend inwoners hebben. Dat is heel wat radicaler dan het huidige gepruts met die provincies. In het Hof van Gelre zei de burgemeester van Stadskanaal onomwonden nee. Goirle nee, Haarlem zei nee. Ook Noordenveld aan de noordgrens van Drenthe zei nee. Spijkenisse zei ja, maar die gemeente is al verwikkeld in een fusie. 'Het moet wel vrijwillig', vond ook Spijkenisse.

Er komen meer taken en verplichtingen op de gemeente af. Jeugdzorg, AWBZ, participatiewet. Plasterk schreef een brief over zijn '100.000+'-gemeenten. Over schaalvoordelen en efficiency. Met 'inhoudelijk logische, robuuste buitengrenzen'. De gang van zaken schoot burgemeester Hans van der Laan van Noordenveld in het verkeerde keelgat. Hij had het over stalinistische methodes en meer dan 50 procent kans dat hij uit de PvdA zou stappen als dit doorging.

Hans van der Laan verwierf landelijke roem met zijn uitspraken. Het is allemaal topdown, geen enkele behoefte aan inspraak, zegt hij erover. Op 31 mei moeten de plannen klaar liggen voor samenwerking met de buurgemeenten waar u later mee wilt fuseren. 'Ik ben ontploft. Het fijne is, ze kunnen niet zeggen dat het me om mijn baantje gaat. Ik ben 62 en ik kan zo uitstappen.'

Megascholen
Moeilijk schieten is het niet voor de burgemeester. Plasterks eigen PvdA ageert tegen dit plan. Hans van der Laan haalt een artikel van ex-PvdA-voorzitter Ruud Koole uit zijn zak. Tegen het efficiencydenken. Het project Van Waarde, omhelsd door de huidige PvdA-voorzitter: tegen het efficiencydenken. Toen Plasterk zelf minister van Onderwijs was, keerde hij zich tegen megascholen. Hij schreef toen: 'Bedrijfsmatige modellen, met de wind van het neoliberalisme in de rug, hebben geleid tot schaalvergroting. Een wet waarmee onverstandige fusies tegengegaan kunnen worden, is de ministerraad gepasseerd.' Je zou zeggen, geen vragen meer, edelachtbare.

Ik weet zeker dat Plasterk, 's nachts in bed, ook vindt dat hij een idioot plan moet uitvoeren. Toch heeft hij als een kleine Faust getekend bij het kruisje. In het regeerakkoord staat: we gaan een miljard binnenhalen aan efficiencykortingen. Dit is de korte baan die zich tooit met de mantel van de langetermijnvisie. Nederland moet in 2025 bestaan uit honderd tot honderdvijftig gemeenten. Volgens onderzoeksinstituut Coelo volgt daaruit dat 95 procent van de huidige gemeenten moet fuseren. Ja, Hans van der Laan is ontploft. 'Ze zeggen dat het gaat om het democratisch fundament, maar je schaadt juist de betrokkenheid. In de gemeente gaat het om de nabijheid, de zestigjarige huwelijken, het voetbal, wat er op straat leeft.'

Bestuurskundige Rudie van Hulst van de VU sprak laatst over de 'mythe' dat schaalgrootte zou leiden tot efficiency en bestuurskracht. Het tegendeel is waar, volgens de wet van de afnemende meeropbrengst. Dat argument zal op de minister geen indruk maken, weten we met ervaring in de zorg, of de woningcorporaties. Of het onderwijs. Ook daar waren stevige bezwaren, tegen schaal vergroting, het studiehuis of het vmbo. Ook toen moest het doorgaan en wel meteen. Die zogenaamde stroperigheid bestaat helemaal niet als er een Kamermeerderheid moet komen. Op zo'n moment zit een minister niet op tegenargumenten te wachten.

Net als de burgemeesters van nu werden de leraren van toen die zich tegen vernieuwingen keerden, beschouwd als mensen die 'niets wilden'. Bij het vernieuwingsmanagement sprak men van 'achterlopers'. Toenmalig staatssecretaris Wallage, ook niet heel dol op tegenspraak, zei tegen de commissie-Dijsselbloem die de funeste onderwijsvernieuwingen onderzocht: 'Het maandagochtendhumeur van onderwijsmensen kan wel de hele week duren.'

De burgemeesters in hotel Hof van Gelre waren deze week opperbest geluimd. Het verschil met de leraren van toen is dat zij weten: deze woeste plannen zullen niet doorgaan. Het tragische voor Plasterk is dat hij rondsjouwt met een onmogelijke opdracht. Niet dat hij zal luisteren, maar de samenleving heeft na wat wrange ervaringen de buik meer dan vol van bestuurlijke strapatsen. Ondenkbaar dat deze schaalvergroting de Eerste Kamer passeert. Laten we blij zijn met een minderheidskabinet.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden