Column

Sommer: 'Complotdenken is verleidelijk maar helpt bij justitiële dwalingen niet'

Het is verleidelijk om in samenzweringen te denken, zeker tijdens de topweek van de parlementaire enquête woningbouwcorporaties waarin overspannen ego's, persoonlijk voordeel en partijpolitieke banden onontwarbaar door elkaar lopen. Niet doen, schrijft politiek commentator Martin Sommer.

Lucia de Berk, op de dag van haar vrijspraak in 2010.Beeld epa

Ik beloof u binnenkort een stuk over mijn missers van het afgelopen seizoen, hier alvast een voorproefje. Een tijd lang viel Maurice de Hond me lastig met telefoon en mails. Dat ging over de Deventer moordzaak en Ernst Louwes die het volgens Maurice niet gedaan had. Ik nam hem niet erg serieus, bij ons thuis werd hij Maurice de speurhond genoemd. Ons rechtsstelsel zal toch niet zulke blunders toelaten? Toen hij de klusjesman aanwees als dader, haakte ik af. Ik heb een zwak voor Maurice en zijn koppigheid, maar we moeten ons als hobbyist buiten het aanwijzen van schuldigen houden.

Dat laatste vind ik nog steeds, maar ik heb spijt van mijn gemakkelijke afwijzing. Vorige week kwam mijn eigen krant met de primeur van een recherche-bekentenis. Ze hadden 't Harde en Harderwijk door elkaar gehaald, bij de analyse van de mobiele telefoongegevens van Louwes. Daardoor kon hij op het moment van de moord inderdaad in de file op de A28 hebben gestaan, zoals hijzelf altijd heeft volgehouden. Mijn eerste opgewonden gedachte gold het treurige aardrijkskunde-onderwijs, als de politie 't Harde en Harderwijk niet meer uit elkaar kan houden.

Ik belde Ton Derksen, ex-hoogleraar wetenschapsfilosofie, die drie jaar terug het boek Leugens over Louwes schreef. Daarin betoogde hij al dat het mobieltje best had kunnen werken zoals Louwes zei. Volgens Derksen was er niet zozeer verwarring over 't Harde en Harderwijk, maar had KPN stil gehouden dat mobieltjes ook kunnen aantakken op een zendmast verderop. In dit geval Deventer, waar immers de moord was gepleegd. Die ontlastende mogelijkheid hielden ze bij KPN liever stil omdat het ook aan de grens vaak voorkomt dat uw mobiel een zendmast verderop zoekt. Dat kan wel eens in het buitenland zijn en zoals bekend is bellen met het buitenland voor de provider zeer profijtelijk. Het is een ongelooflijk verhaal, en als het waar is een eersteklas schandaal.

Dan nog liever domheid.

Onthutsend
Zeker met justitie in het spel, is de gedachte aan hoge heren die elkaar de hand boven de hoed houden nooit ver. Echt onthutsend is de geschiedenis van de verpleegster Lucia de Berk, aan wie net een film is gewijd. Ook over haar schreef Ton Derksen een boek, dat een beslissende rol speelde bij haar vrijlating. Zes jaar zat ze onschuldig in de cel, achteraf blijkt dat niet eens sprake was van een misdrijf. Vage beschuldigingen liepen uit op het koortsachtig zoeken naar een seriemoordenares. Als er in het ziekenhuis een eigenaardig sterfgeval was, maar Lucia had die dag vrij, werd de moord afgelegd. Je maag draait zich zoveel jaar later om, vooral omdat in de aftiteling van de film staat: 'Geen enkele medewerker van ziekenhuis of justitie is voor deze zaak berispt.'

Maar als ze het niet gedaan heeft, dan moet er wat anders zijn. Een complot. Dat is een verleidelijke gedachte. Lucia de Berk leende zich er bovendien goed voor. Een eenvoudige vrouw, met volks accent, geschiedenis in de prostitutie en een rare hobby met het leggen van tarotkaarten. Daartegenover een ziekenhuisdirecteur die na een aantal sterfgevallen zijn reputatie koste wat kost wil beschermen, een chef de clinique die de moorden bij elkaar had gezocht, de stommiteit ervan inziet maar niet terugkan. Die mooie contacten heeft in de hoogste kringen, van zowel justitie als de Partij van de Arbeid. Kortom de elite spande samen tegen het volk, en Lucia moest zitten.

Het is verleidelijk om zo te denken, zeker in de topweek van de parlementaire enquête woningbouwcorporaties, waarin overspannen ego's, persoonlijk voordeel en partijpolitieke banden net zo onontwarbaar door elkaar lopen. Metta de Noo, de zus van Ton Derksen, weigerde in de schuld van Lucia te geloven. Ook zij onderzocht de zaak met bewonderenswaardige hardnekkigheid, en ook zij schreef een boek. Anders dan haar broer zag zij wel een complot, van ziekenhuisdirectie, justitie en Partij van de Arbeid. In een recent interview met NRC Handelsblad zegt ze in een cryptische zin dat staatssecretaris Al Bayrak (PvdA) en minister Hirsch Ballin (CDA) - allebei van justitie - nog ruzie hebben gemaakt over de vrijlating van Lucia de Berk. De suggestie is dat men tot het hoogste niveau in de PvdA betrokken was.

Ik heb het zo goed en zo kwaad als dat kan nagetrokken en niets gevonden. Dat zegt natuurlijk weinig en dat is meteen het probleem met deze gedachtegang. Die is namelijk dezelfde als de redenering waarvan Lucia het slachtoffer was. Je kunt hem niet ontkrachten. De kern van het complot: een vage mogelijkheid wordt een noodzaak. Lucia was in de buurt dus ze moest het gedaan hebben. De chef de clinique was getrouwd met een vooraanstaand lid van de PvdA, dus de top van de PvdA was erbij betrokken. Deze denktrant is onvruchtbaar en bovendien niet nodig om te begrijpen wat er is gebeurd. Dit heet in de wetenschap Ockham's scheermes: de eenvoudigste verklaring is de beste. Ook zonder samenzwering kwam het allerlei mensen beter uit dat Lucia in de cel verdween.

Slordigheden en stommiteiten zijn de grootste vijand van mensen die onschuldig vastzitten, zegt wetenschapsfilosoof Ton Derksen. Elke verbetering begint dus met de erkenning dat menselijke fouten bestaan, ook bij justitie. Bij het Openbaar Ministerie (OM) wordt tegenwoordig officieel tegenspraak georganiseerd. Herman Bolhaar, hoogste baas van het OM, werd daarover deze maandag bevraagd in het radio programma De Ochtend. Het ging over de zaak Louwes, waarin het OM volgens Ton Derksen dertig maal gelogen had. Herman Bolhaar wilde er niets van weten: 'Die zaak wordt opnieuw bekeken, en dat heeft niks te maken met onzorgvuldigheid'.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden