Somberheid is net als slecht weer

Tot nu toe leerden depressieve patiënten hun gedachten te veranderen. Dat gevecht stoppen en de gedachten accepteren is misschien makkelijker, zegt dr....

Het gekke is niet dat 35 mensen in een kleine zaal meditatief hun ademhaling en de sensaties in hun tenen onderzoeken. Of dat ze - geheel in de geest van het boeddhisme - proberen hun gevoelens en gedachten met dezelfde distantie te observeren. Wat het opvallend maakt, is dat ze psychiaters en psychologen uit de Nederlandse geestelijke gezondheidszorg zijn, dat de zaal van de Radboud Universiteit Nijmegen is en dat de workshop wordt geleid door dr. Willem Kuyken, klinisch psycholoog aan de universiteit van Exeter.

Willem Kuyken laat de aanwezigen kennismaken met mindfulness based cognitive therapy (MBCT), in het Nederlands aandachtgerichte cognitieve therapie (ACT) genaamd. De therapie ter preventie van terugval bij depressie, is gebaseerd op mindfulness of aandachttraining (zie inzet), een van oorsprong boeddhistische meditatie-techniek.

Het is verrassend hoe snel cursussen en therapieën gebaseerd op mindfulness aan populariteit winnen in het reguliere circuit. Ook in Nederland worden ze aangeboden door (psychiatrische) ziekenhuizen, ggz-instellingen en vrijgevestigde psychologen.

Kuyken - ondanks zijn oer-Hollandse naam en Nederlandse ouders is hij Brit en spreekt hij liever Engels: 'MBCT gebruikt inderdaad oefeningen uit de boeddhistische traditie. Maar ze worden slechts gebruikt als hulpmiddel om uit negatieve gedachtenpatronen te stappen. Mindfulness is een oefening om met de aandacht aanwezig te zijn in het hier en nu, en bij alles wat zich in het hier en nu voordoet - de adem, lichamelijke sensaties, gevoelens, gedachten, geluiden. Als de gedachten toch afdwalen - en dat doen ze voortdurend - dan breng je ze vriendelijk terug naar de adem of waar je de aandacht op richtte. Daarbij probeer je de ervaring niet te veranderen of beoordelen, zelfs niet te bedenken of je het positief of negatief vindt, maar hem te verwelkomen zoals hij is.'

Gouden standaard

In die acceptatie verschilt de meditatieve aanpak fundamenteel van de 'klassieke' cognitieve therapie, nog steeds de gouden standaard in de psychotherapie. Die leert patiënten juist om hun gedachten kritisch te bestuderen en waar nodig te veranderen.

Kuyken: 'Aandachttraining gaat niet in op wát mensen denken, maar op de wijze waaróp ze denken, op het denkproces. Het geeft een andere houding tegenover de gedachten. Mensen leren: een gedachte is maar een gedachte, geen feit.

'Dat kan bevrijdend zijn voor mensen met terugkerende depressie, want zij spenderen heel veel tijd aan piekeren. Waarom voel ik me zo slecht? Hoe zorg ik dat het beter gaat? Waarom kan ik de dingen zo slecht aan? Ik schiet tekort als mens, ik zou beter dood kunnen zijn.' Door de voortdurende waarom-vragen en de pogingen die te beantwoorden, voelen ze zich juist slechter en gaan ze meer malen. Het is de motor die een nieuwe depressie in gang zet en dieper maakt.

'De kern van aandachttraining is dat het in staat stelt steeds weer uit die ingesleten patronen van automatische reacties te stappen', zegt Kuyken. 'Want we leven meestal op de automatische piloot en die reageert niet altijd op een goede manier. Iemand die piekert of regelmatig depressief is, gaat automatisch in op de negatieve gedachten - met nog negatievere gedachten. Als hij leert steeds uit die automatische piloot te stappen en volledig aanwezig te zijn, dan kan hij bewust en anders reageren.

'De sombere gedachten of gevoelens zullen nog steeds opkomen, maar je leert ze te beschouwen als het weer: daar komt weer een zwarte wolk, met droevige gedachten en wanhoop. Je kunt er middenin gaan zitten en wanhopig worden, maar je kunt ook een stap achteruit zetten en het zien als een donkere wolk, een slecht moment of slechte dag. Dan weet je: dit zal weer voorbij gaan. Dat onderbreekt het malen. Het haalt de zuurstof uit het vuur.'

En dat is belangrijk voor mensen die verscheidene depressies achter de rug hebben, omdat het hele stelsel van sombere gevoelens, extreme en emotionele overtuigingen en demotivatie steeds dieper ingesleten raakt en steeds makkelijker geactiveerd wordt. Aan een eerste depressie gaat meestal een ingrijpende levensgebeurtenis als ontslag, scheiding of overlijden van een naaste vooraf, maar na enkele episodes heeft de automatische piloot aan een sombere bui al voldoende om - aangemoedigd door de gedachte: 'O nee, daar gaan we weer' - de negatieve spiraal in te duiken. Na een eerste depressie is de kans op terugval 50 procent, na twee episodes 70, na drie 90 procent. Ook tussendoor blijven depressieve klachten dan bestaan.

De eerste onderzoeken naar MBCT, onder 145 respectievelijk 75 patiënten, zijn positief. Bij mensen die drie of meer depressies doormaakten, halveerde de achtweekse, aandachtgerichte, cognitieve therapie het aantal terugvallen. Zoals het meestal gaat, zijn ook deze eerste studies uitgevoerd door onderzoekers die enthousiast zijn over het onderwerp. Vervolgonderzoeken tonen doorgaans gematigder resultaten. 'Maar hoopvol is het wel', aldus Kuyken.

Bij mensen die minder dan drie depressies achter de rug hadden, verminderde de kans op terugval niet. 'We weten niet hoe dat komt. Misschien omdat die gevoeligheid om weer te gaan malen pas na meerdere depressies de hoofdoorzaak van terugval vormt. Of omdat mensen na drie depressies gemotiveerder zijn. En wie weet is na één terugval de automatische piloot wel een nuttige strategie.

'Overigens is bij die studies alleen naar het terugvalpercentage gekeken. In Exeter volgen we nu ook de kwaliteit van leven. Als mensen na een cursus toch terugvallen, is hun depressie dan even diep, ervaren ze het anders of leren ze nog iets van die terugvallen? Uit onderzoeken naar de aanverwante MBSR, blijkt dat het de kwaliteit van leven van mensen met chronische lichamelijke klachten verbetert. Er gebéurt ook echt iets; bij patiënten met psoriasis neemt bijvoorbeeld de huidschilfering af.'

Malen

Werkt het accepteren van gedachten inderdaad beter dan het veranderen van gedachten? Kuyken: 'Dat weten we niet. Misschien is het voor mensen die vaak depressief zijn, wel mákkelijker. Dat negatieve denken is immers zo diepgeworteld. Misschien kunnen ze dat niet wegkrijgen, maar er wel meer afstand nemen van die gedachten en gevoelens, en ze beter accepteren.' Van dat gevecht ertegen - nu denk ik nog steeds negatief, dat moet ik toch stoppen' - hebben ze ook last, vooral als het niet lukt; dan wordt het onderdeel van het malen.

'Of aandachtgerichte therapieën beter werken dan klassieke' cognitieve therapie? Denk ik niet. De eerste studies naar CT als terugvalpreventie, dus ná enkele depressies, laten zien dat het terugvalpercentage ongeveer evenveel lager wordt. Het probleem is dat er niet zoveel cognitieve therapie voorhanden is, omdat die meestal individueel wordt gegeven. Er zijn onvoldoende cognitief psychologen voor alle patiënten en de wachttijden zijn lang. De meeste mensen hebben dus geen psychologisch programma tegen terugval.

'Met aandachtgerichte cognitieve therapie kun je grote groepen mensen in acht weken helpen om zich beter te voelen. Wij geven het nu in groepen van vijftien of zelfs twintig. Dat gaat goed en is kosteneffectief. In Groot-Britannië adviseert de nationale richtlijn het als onderdeel van de behandeling van mensen die drie of meer depressies gehad hebben.

Voor de patiënten zelf is de investering groot. Tijdens de cursus hebben ze iedere dag een uur huiswerk, waarvan drie kwartier meditatieve aandachttraining met hulp van een cd. Dat laatste moeten ze blijven doen, hun leven lang.

'Niet per se 45 minuten. Maar om zich goed te blijven voelen, is het nodig dat ze iedere dag oefenen in observeren, accepteren en het niet-automatisch maar bewust reageren. Het is nodig om iedere dag aan de parachute te werken, zodat die werkt op momenten dat ze hem nodig hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden