Somalië zit steeds in mijn hoofd

Drie Somaliërs en een Ethiopiër geven hun visie op de hongersnood in Oost-Afrika en vertellen over hun eigen vlucht naar Nederland. 'Er zit ook familie van mij in de tentenkampen.'

Rachel Tocklu

Rachel Tocklu (1966) vluchtte tijdens de burgeroorlog in Ethiopië met haar moeder naar Nederland. Tien jaar geleden startte Tocklu haar bedrijf Teampro dat bemiddelt tussen bedrijven in Nederland en ondernemers in Ethiopië.


In de jaren zeventig was er een zware hongersnood in Ethiopië. Wat kregen mensen zoals u, die niet in dat gebied woonden, daar van mee?

'Die gebieden waar hongersnood was, waren dunbevolkt en ver van ons vandaan. Ik wist niet van de hongersnood. Op school hadden we Engelse leerboeken. Daardoor wist ik eerder wat er zich in Londen afspeelde dan in Ethiopië. Maar wat konden we ons voorstellen bij seizoenen of Sneeuwwitje? In Nederland leren kinderen eerst over hun eigen omgeving. Dat is belangrijk, omdat je pas dan in staat bent je land verder te helpen.'


Wat zijn uw eerste herinneringen aan Nederland?

'Toen ik in Rotterdam een groep kinderen naar school zag gaan, ben ik hen achterna gelopen. Ik verstond geen Nederlands, maar het gaf me een goed gevoel: ik doe iets.'


Er was een zware burgeroorlog toen u uit Ethiopië vluchtte. Wat merkten u daarvan?

'Als ik aan Ethiopië denk, zie ik niet meteen beelden van de oorlog voor me. Wel weet ik dat ik een maand niet naar school kon, omdat het te gevaarlijk was. Ik realiseerde me beter wat er aan de hand was toen ik in Nederland kwam. Als ik hier politie zag, hoefde ik niet bang te zijn. Ik kon hier gewoon midden in de nacht gaan stappen. Dat was in Ethiopië ondenkbaar.'


Was u veel bezig met de situatie in Ethiopië?

'Door de actie van Live Aid in 1985 ben ik heel erg geschrokken. Ik realiseerde me niet dat de hongersnood zo ernstig was. Met het ingezamelde geld moest de hongersnood toch opgelost kunnen worden, dacht ik toen. Maar dat gebeurde niet. Ik denk nu dat handel beter is dan hulp.


Staren we ons in het Westen blind op het geven van hulp?

'Ja. Het is een illusie dat het Westen de problemen in Afrika moet oplossen. '


Wat vindt u van de beelden van Giro 555?

'Ik denk dat de beelden van uitgehongerde mensen en stervende kinderen geen economische verandering zullen brengen. De oplossing moet van de Oost-Afrikanen zelf komen. Natuurlijk kan het ingezamelde geld mensen in Oost-Afrika helpen om ondernemingen te beginnen, maar we moeten de verantwoordelijkheid niet overnemen. Samenwerken is het beste.'


Wat stoort u het meest in de berichtgeving over De Hoorn van Afrika?

'Er wordt over Afrika nog steeds gesproken alsof het een verloren continent is. Ik zie nu daar de vooruitgang. Dat beeld moet bekend worden, niet alleen het beeld van hongerige Afrikanen die zielig zijn.'


Ismail Moalim

Vlak voordat in Somalië in 1992 de hongersnood uitbrak, vluchtte Ismail Moalim (1984) samen met zijn ouders, broer en zussen naar Nederland. Nu studeert hij Public Administration in Leiden, en zet hij zich in voor zijn geboorteland als lid van de jongerenorganisatie Somali Next Generation (SNG).


Wat kunt u zich nog herinneren van Somalië?

'Vooral vage beelden. In december 1989 brak de oorlog in Zuid-Somalië uit doordat de rebellen in opstand kwamen tegen het regime van dictator Muhammad Siad Barre. Ik weet ook nog hoe blij iedereen was toen het regime in 1991 eindelijk werd verjaagd. Ik zal nooit vergeten dat ik op 26 januari een cartoon van een vluchtende Barre in de krant zag.'


Maar toch zijn ook jullie kort daarop gevlucht.

'Klopt. Na de val van het regime van Barre ging alles bergafwaarts. Zijn troepen sloegen plunderend op de vlucht, waardoor veel vruchtbare akkers werden verwoest in rijke landbouwgebieden. Hierdoor mislukte de oogst, waarop in 1992 hongersnood uitbrak. Meer dan 300 duizend mensen stierven dat jaar van de honger.'


Wat waren uw eerste indrukken van Nederland?

'Ik herinner me vooral het weer. De kou, de sneeuw en hoe dat voelde. Ook viel het me op hoe gesloten en op zichzelf Nederlanders waren. Op straat gaan mensen niet gemakkelijk met elkaar in gesprek.'


Hebt u het idee dat Nederlanders begrijpen wat er nu in Somalië speelt?

'Nee. Veel mensen denken dat de honger in Somalië nooit zal eindigen, omdat deze door droogte wordt veroorzaakt en je het klimaat nu eenmaal niet kunt veranderen. Maar de huidige situatie wordt juist veroorzaakt door de oorlog tussen Al-Shahaab en de door het Westen gesteunde regering. Het Westen wist al lang dat de droogte tot een voedselcrisis zou leiden, maar besloot geen hulp te sturen in de hoop dat ook het regime van Al-Shabaab zou afsterven. Eigenlijk wordt de hongersnood dus gebruikt als machtsmiddel.'


Een vrij complex verhaal.

'Misschien is het begrijpelijker als mensen het aan iets bekends kunnen relateren. De Hongerwinter van 1945 bijvoorbeeld. Die werd toch ook niet alleen door de strenge winter veroorzaakt? De bezetting van de Duitsers leidde destijds tot hongersnood.'


Sommige Nederlanders geven geen geld omdat zij vrezen dat het niet goed terechtkomt.

'Dat mensen zich daarover zorgen maken, begrijp ik volkomen. Maar niet doneren betekent dat wij toelaten dat honderdduizenden mensen sterven van de honger. Je kunt ook geld geven aan kleinschalige hulpacties zoals bijvoorbeeld Save Our Somalia (S.O.S) van SNG.


'Ik zou nu eigenlijk aan mijn masterscriptie moeten werken, maar ik zet me liever in. Ik kan niet rustig achter mijn bureau zitten, wetende dat er mensen verhongeren in Somalië.'


Mohamed Hersi

In 1974 vluchtte Mohamed Hersi (1972) samen met zijn ouders, broers en zussen van het Somalische platteland. Het gezin kwam terecht in een tentenkamp in Oost-Ethiopië. Hersi is schoolarts bij de GGD Amsterdam.


Wat kunt u zich nog herinneren van jullie verblijf in het tentenkamp?

'Ik was natuurlijk nog erg jong, dus het zijn vooral flarden. Zo herinner ik me de lange rijen tenten, en hoe bang ik als jongetje was om er te verdwalen. Verder weet ik nog hoe ik samen met mijn familie in het voedingscentrum zat. Mijn jongste zusje en ik leden allebei aan zeer ernstige diarree. Wat ik me ook kan herinneren, is dat ik steeds door verschillende vrouwen werd opgepakt, en vervolgens werd meegenomen naar plaatsen waar voedsel werd uitgedeeld. Kinderen werden wel vaker uitgeleend. Op deze manier hoopten vrouwen een extra schepje pap te krijgen.'


U noemt alleen uw jongste zusje. Hebben jullie het kamp weer als gezin verlaten?

'Ik herinner me alleen haar, maar oorspronkelijk bestond ons gezin uit acht kinderen en onze ouders. Wat er in het tentenkamp met mijn andere broers en zussen is gebeurd, weet ik niet precies. Mijn vader leeft al lang niet meer en mijn moeder, die in Somalië woont, praat er liever niet over. Wat begrijpelijk is, ze heeft op jonge leeftijd kinderen verloren.'


Hoe voelt honger?

'Ik denk dat echte honger voelt als een langzame dood. Je eet steeds minder, waardoor je steeds zwakker en suffer wordt. Uiteindelijk eet je zelfs helemaal niets, maar hopelijk voel je tegen die tijd ook niets meer. Ik kan nog steeds geen eten weggooien.'


Geven de Nederlandse media de huidige situatie in Somalië goed weer?

'Niet helemaal. Deze hongersnood wordt niet alleen door droogte veroorzaakt. Anders dan in de jaren zeventig, wordt de situatie nu verergerd door de radicaal-islamitische beweging Al-Shabaab. Daarom is het er in Zuid-Somalië nu zo slecht aan toe. Al-Shabaab laat geen noodhulp toe. Daarbij mag de bevolking niet het gebied ontvluchten. Die mensen worden dus gegijzeld. Ik vermoed dat de meeste Nederlanders dit niet weten.'


Heeft het zin geld te doneren?

'Ik weet dat veel Nederlanders dat zonde vinden, aangezien slechts een deel uiteindelijk bij de Somaliërs terechtkomt. Maar die mensen zijn ook blij met een deel van wat jij geeft.'


Hoe zet u zich in?

'Het geld dat ik zelf inzamel, stuur ik naar mijn neef in Somalië. Hij werkt bij een lokale hulporganisatie. Ik probeer op alle mogelijke manieren te besparen. Waarom zou ik nu op vakantie gaan, als ik met dat geld ook levens kan redden? Daarnaast zet ik me samen met de Somalische gemeenschap in Nederland in voor Hiilqaran, een beweging die pleit voor democratie. Somalië zit voortdurend in mijn hoofd.'


Stella Ismail

Stella Ismail (1965) vluchtte in 1997 vanuit Mogadishu, de hoofdstad van Somalië, naar Nederland. Met haar stichting African Sky zet ze zich in voor Somalische vrouwen in Nederland en vrouwenrechten in Oost-Afrika.


Waarom bent u gevlucht uit Somalië?

'Ik ben een rebel, ik wilde vrijheid. Mogadishu was voor mij te klein geworden. Mijn ouders kwamen uit de middenklasse, dus ik heb een goede jeugd gehad, maar ik wilde een ander soort vrijheid.'


Wat mist u?

'Via Facebook zag ik weer oude foto's van Somalië. Foto's van bruiloften en feesten uit 1984. Wat zagen de mensen er modern uit. Wat een verschil met nu. Maar het Somalië van die foto's bestaat niet meer.'


Welke beelden heeft u van het oude Somalië?

'Ik ben opgegroeid in de hoofdstad van Somalië, Mogadishu. Nergens anders was het zo mooi: de witte stranden, de oude wit-geschilderde huizen, de musea, de theaters, de kerken en moskeeën. Het leek op de Côte d'Azur in Frankrijk. Maar alles is in de jaren negentig, tijdens de oorlog, verwoest en doelgericht kapotgemaakt door de moslimfundamentalisten. Het was een dubbele oorlog. Niet alleen hebben we 10 miljoen mensen verloren, onze geschiedenis werd uitgewist. Wat moeten we onze kinderen vertellen? Die kun je alleen plaatjes laten zien van vroeger. Daar ben ik boos en verdrietig om. Er is honger in Somalië, maar dat is niet het enige probleem.'


Wat vind u van de hulpacties?


'Er is vaker droogte en honger in Somalië geweest. Als de problemen niet structureel worden aangepakt, is het over een aantal jaar weer zo erg. Ik mis goede coördinatie. Mensen hebben niks aan flessen Spa blauw of een kilo suiker.'


Begrijpen wij wat er nu in Somalië speelt?

'Nee. Mensen weten niet dat de nomaden in Zuid-Somalië en Mogadishu al twintig jaar worden onderdrukt: dat is niet iets van één dag, maar dat gaat over drie generaties. Het zijn de vrouwen die de afgelopen twintig jaar de economie en landbouw draaiende hebben gehouden. Er is veel geweld tegen hen. Zelfs in de vluchtelingenkampen worden zij verkracht.'


Hoe zet u zich in voor Somalië?

Er zit ook familie van mij in de tentenkampen. Maar ik heb gehoord, dat ze het relatief goed maken. Ik stuur geld, maar dat doen alle Somaliërs die in diaspora wonen. Geld geven is niet genoeg, ik wil er naartoe om bij de mensen te zijn en te doen wat nu nodig is: kinderen wassen en voeden bijvoorbeeld.


Hoe kijkt u naar de toekomst van Somalië?

'Ik hoop dat er vrede komt. Drie generaties zijn er verloren gegaan. Somalië is een van de vijf onveiligste landen van de wereld. Wat verwacht de wereld van ons? Niemand interesseert zich voor de mensenrechten in Somalië. Als er niets gebeurt, verdwijnt Somalië. Dan is ons land vergeten.'


De Somalische burgeroorlog

Eind jaren tachtig brak in Somalië een burgeroorlog uit, die diverse keren van karakter - en van deelnemers - is veranderd, maar nooit is afgelopen. Ook kreeg Somalië te maken met de afscheiding van gebieden (het noordelijke Somaliland, Puntland), interventies door de VN en de Verenigde Staten, en gewapende conflicten met buurland Ethiopië.


Al sinds de jaren negentig is Somalië een onnavolgbare lappendeken van gebieden onder controle van krijgsheren en milities. Aanvankelijk ging de strijd tussen de in 1991 afgezette marxistische president Siad Barre en zijn tegenstanders. De laatste jaren spelen islamistische milities een grote rol. De meest radicale afsplitsing daarvan, Al-Shabaab, heeft het zuiden en midden van het land (maar niet de hoofdstad Mogadishu) in handen. De aanhoudende strijd verergert de humanitaire crisis als gevolg van de droogte in de regio.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden