'Somalië breekt met verleden van geweld'

Een parlement, een president, een regering: Somalië is op weg weer een land te worden. 'Na twee decennia ellende is er kans op een keer ten goede.'

Somalië geldt al twintig jaar als een klassieke mislukte staat. Sinds krijgsheren in 1991 de regering van dictator Siad Barre omver wierpen, wordt het land geteisterd door burgeroorlog, islamistisch terrorisme, piraterij, separatisme en hongersnood. Maar sinds enkele maanden heeft het weer een parlement, een regering en een president. Is Somalië op de weg terug?


De nieuwe situatie is het resultaat van een overgangsproces van bijna tien jaar, waarin onder regie van de Verenigde Naties en met steun van een vredesmacht van de Afrikaanse Unie (Amisom) werd getracht enige veiligheid en stabiliteit te brengen. Een overgangsregering onder president Sharif Sheikh Ahmed, leider van de Somalische islamisten, streed intussen met rivaliserende clans en de extremisten van Al Shabaab.


Sluitstuk van de zogenoemde roadmap was het opstellen van een (tijdelijke) grondwet en de opbouw van politieke instellingen. Dat mondde september vorig jaar uit in de beëdiging, voor het eerst sinds twintig jaar, van een parlement en de verkiezing van een nieuwe, geloofwaardige president, Hassan Sheikh Mohamud.


'Er is na twee decennia ellende kans op een keer ten goede', zegt de Nederlandse diplomaat Peter de Clercq. Hij is vice-speciaal-gezant van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties en daarmee de op een na hoogste man van de VN in Somalië. Hij was onlangs in Nederland om te spreken met parlementariërs, het ministerie van Buitenlandse Zaken en leden van de Somalische gemeenschap.


Nederland zet weer vluchtelingen uit naar Somalië omdat het er veilig zou zijn, tot verontwaardiging van mensenrechtenorganisaties. Gaat het de goede kant op?

'De veiligheidssituatie blijft een punt van zorg. Maar politiek is er veel vooruitgang geboekt. Somalië heeft nu een geloofwaardig parlement van 225 leden, van wie 53 procent personen met een universitaire opleiding en 40 procent uit de Somalische diaspora. De krijgsheren zijn niet teruggekeerd in het parlement. En er is een nieuwe president, Mohamud. Hij is democraat, hoogopgeleid, heeft geen clanbasis. Dat is een breuk met het verleden van corruptie en geweld.'


U zat in de commissie die de kwaliteit van de kandidaat-parlementariërs toetste. Hoe ging dat?

'De kandidaten werden voorgedragen door de traditionele clanleiders, en wij keurden ze goed of vroegen om vervanging. Op basis van drie criteria: het parlement moest voor 30 procent uit vrouwen bestaan, kandidaten moesten minimaal een middelbare schoolopleiding hebben en ze mochten geen verleden hebben van geweld en intimidatie of van de oorlog hebben geprofiteerd. Hoe je dat weet? In Somalië weet iedereen precies wie er in welke militie zat en wie er aan de oorlog heeft verdiend.'


Werkte dat? Geen sabotage?

'We hadden de steun van de publieke opinie. En het voordeel dat alle politieke leiders de roadmap hadden getekend. Ze konden er niet onderuit. Ze probeerden uiteraard bepaalde mensen te pushen om hun belangen veilig te stellen, maar dat lukte niet echt. De commissie heeft alle militieleiders en oorlogsprofiteurs afgewezen.


'Dat we alle krijgsheren buiten het parlement hebben weten te houden, behalve die van de clan van oud-president Ahmed, is de verdienste van de Somalische commissieleden. Moedige mensen, want ze werden ernstig bedreigd. We hebben later speciale maatregelen moeten nemen om ze te beschermen tegen wraakacties.'


Een parlement zonder verkiezingen en met quota voor de clans: niet echt een democratisch mandaat voor de nieuwe president.

'Dit was het maximaal haalbare. Want het was tot het laatst spannend of het oude leiderschap vrijwillig opzij zou stappen. De eerste zitting van het parlement met de beëdiging van de parlementariërs moest om veiligheidsredenen plaatsvinden op de internationale luchthaven. We hadden een veilige locatie gekozen, de politieschool, maar toen verschenen ineens driehonderd boze politieagenten die al drie maanden niet waren betaald. Kort voor de verkiezing van de president ging er in Mogadishu voor miljoenen dollars aan lobbygeld om, maar Ahmed kwam tot ieders verbazing niet door de eerste ronde.'


Waar moet het nieuwe Somalië straks van leven?

'De burgeroorlog heeft veel kapot gemaakt, maar Somaliërs zijn niet zonder middelen. Veeteelt, landbouw en vanouds ook handel, vooral met het Midden-Oosten. En goede havens zoals Kismayo. De havens van Mombasa en Dar es Salaam zijn overbelast. Dat biedt kansen voor Somalië om de poort naar Afrika te worden.'


Een mooi plan, maar buiten Mogadishu is geweld aan de orde van de dag. Al Shabaab heeft nog grote delen van het land in handen.

'De militaire en politieke situatie is fragiel en veiligheid heeft vooralsnog dus de hoogste prioriteit. Het leger moet worden hervormd. Veel overgelopen Al Shabaab-strijders willen het leger in, maar dat levert te grote veiligheidsrisico's op. De Turkse regering heeft een blauwdruk voor een nieuwe strijdmacht uitgewerkt.'


Lastig werken zeker, in Somalië?

'Dat klopt. Iedereen zit in een kleine beveiligde enclave in Mogadishu. De VN-missie zit bij het vliegveld. Negen kilometer verderop ligt Villa Somalia, de regeringszetel. Ik moet daar in een beveiligde Land Cruiser heen, met een scherfvest aan en een helm op. Maar een jaar geleden kon je alleen in een pantservoertuig het terrein af.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden