Solzjenitsyns Goelag is er nog, in China

Toen Solzjenitsyn in 1970 de Nobelprijs kreeg, werd hij verguisd door Moskou. Nu is zijn werk verplichte kost op school in Rusland.

Arnout Brouwers

Op 8 oktober 1970 kreeg de beroemde Russische dissidente schrijver Aleksandr Solzjenitsyn de Nobelprijs voor de Literatuur. Hij werd geëerd om 'de ethische kracht waarmee hij de onmisbare tradities van de Russische literatuur heeft voortgezet'.


Dat was een hele prestatie, omdat de Zweedse Nobelprijs Academie, in de woorden van Lyle Larsen, bekendstond als 'anti-Amerikaans in literatuur, anti-Russisch in literatuur en wetenschap, pro-Duits in wetenschap (tot de Tweede Wereldoorlog) en pro-Scandinavisch in elke categorie'.


Leo Tolstoj was in het begin van de 20ste eeuw tweemaal genomineerd, maar als te excentriek terzijde geschoven. Tolstoj toonde zich daarmee overigens verguld, 'want het redde me van de pijnlijke noodzaak om op de een of andere wijze met geld om te gaan'.


Solzjenitsyn was de tweede Russische schrijver die tegen de zin van de Sovjetautoriteiten de prijs kreeg. Twaalf jaar eerder ging Boris Pasternak hem voor, vooral vanwege diens Dokter Zjivago. Pasternak reageerde verheugd en zei 'graag' de prijs in ontvangst te willen nemen, maar mocht niet afreizen. Staatskrant Pravda schreef laatdunkend over deze 'reactionaire bourgeois prijs' die een 'pamfletschrijver' had uitverkoren 'die de socialistische revolutie bezoedeld had'.


Immer op zoek naar een 'evenwicht' besloot de Zweedse Academie daarop in 1965 Michail Sjolochov (auteur van En rustig vloeit de Don) te bekronen - een keus die in Moskou wel in goede aarde viel.


Maar vijf jaar later was het dus zover: de auteur van Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj, die acht jaar in Stalins strafkampen had doorgebracht en nog eens drie in Siberische verbanning, won de prijs en een geldbedrag van 78 duizend dollar. Ook Solzjenitsyn zei aanvankelijk graag de prijs in ontvangst te komen nemen, maar later bedacht hij zich uit vrees dat hem bij terugkeer de toegang tot de Sovjet-Unie ontzegd zou worden.


Solzjenitsyn was in 1957 volledig gerehabiliteerd en de publicatie van Ivan Denisovitsj in 1962 maakte hem in een klap beroemd in en buiten de Sovjet-Unie. Maar met de komst van partijleider Brezjnev in 1964 zwenkte de pendule weer de andere richting uit. De twee volgende boeken kon Solzjenitsyn alleen in het Westen laten uitgeven en net voordat hij de Nobelprijs won, was hij uit de Sovjet Schrijversvakbond gezet.


De acceptatierede die Solzjenitsyn in Oslo had willen uitspreken, is deels onbegrijpelijk, deels briljant. Verwijzend naar de erfenis van Stalins systeem van strafkampen, schreef hij: 'Een hele nationale literatuur bleef daar achter, veroordeeld tot vergetelheid, niet alleen zonder graf maar ook zonder ondergoed, naakt, met een nummer vastgebonden aan zijn teen. Waar een vredig bos had kunnen groeien, bleven, na alle kap, twee of drie bomen staan die toevallig ontzien waren.'


Solzjenitsyns angst om van het Moederland gescheiden te worden zou later alsnog bewaarheid worden. Kort na de verschijning van het eerste deel van de Goelag Archipel in december 1973 werd hij gearresteerd en verbannen. In december 1974 nam hij alsnog de prijs in ontvangst.


Inmiddels is de Sovjet-Unie ten onder gegaan en behoort Solzjenitsyn op veel Russische scholen tot de verplichte literatuur. Toch hebben zijn ervaringen uit de Goelag hun relevantie nog niet verloren. Incidenteel kan het Kremlin nog altijd een vijand naar een Siberisch strafkamp sturen, zoals olietycoon Michail Chodorkovski overkwam.


En in het naburige China bestaat nog altijd een systeem van 'heropvoedingskampen' waar honderdduizenden mensen zonder proces naar toe gestuurd worden. De Europese Commissie broedt op maatregelen om de import van goederen die in deze 21ste-eeuwse Goelags gemaakt worden, te stoppen.


Arnout Brouwers


VKGESCHIEDENIS.nl


Alle artikelen uit de krant over geschiedenis op één site. Plus: foto's en bijdragen van amateurhistorici.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden