Solidariteit-leider Marian Krzaklewski is het nieuwe gezicht van rechts in Polen 'Ik populist? Eerder een wetenschapper'

In nog geen jaar tijd is Marian Krzaklewski uitgegroeid tot de onbetwiste leider van de belangrijkste oppositiebeweging van Polen. De opvolger van Lech Walesa bij Solidariteit is nu ook voorzitter van een verbond van rechtse partijen....

Van onze correspondent

Michel Maas

GDANSK

Het televisiedebat, donderdag op de Poolse tv, begint met een kleine aardbeving. Marian Krzaklewski heeft een filmpje meegebracht waarop zijn opponent van deze avond, Ryszard Bugaj, te zien is in een vriendelijk gesprek met enkele vooraanstaande ex-communisten. Te zien is ook hoe Bugaj en zijn partijgenoten in het parlement meestemmen met de ex-communisten, en ten slotte hoe partijgenoten van Bugaj een prijs in ontvangst nemen van een krant die sympathiseert met de ex-communisten.

Bugaj, ooit een vooraanstaand leider van Solidariteit en tegenwoordig leider van zijn eigen partij de Arbeids Unie, is kortom een communistenvriend. Dat gaat hem stemmen kosten, en Krzaklewski gegarandeerd stemmen opleveren.

De verkiezingsstrijd in Polen is begonnen, en Marian Krzaklewski, sinds 1991 voorzitter van het vakverbond Solidariteit, is in zijn element. Hij weet welke snaren hij moet bespelen om de Polen te bereiken.

Dankzij dat vermogen is Marian Krzaklewski (46) in nog geen jaar tijd uitgegroeid tot de onbetwiste leider van de belangrijkste oppositiebeweging van Polen - een politieke factor van belang, ja zelfs een toekomstig kandidaat-president.

Vorig jaar besloot hij naast Solidariteit een nieuwe, rechtse politieke beweging op te richten: de AWS, de Solidariteits Verkiezingsactie. Hij slaagde erin om in dat comité de versplinterde rechtse politieke partijen te verenigen. Krzaklewski zelf werd voorzitter en werd daarmee het nieuwe gezicht van rechts.

Met de steun van Solidariteit in de rug, en met communistenhaat en katholieke waarden als belangrijkste politieke thema's heeft hij de AWS vleugels gegeven: in de opiniepeilingen kan ze rekenen op 25 à 30 procent van de stemmen, waarmee het even groot is als de grootste regeringspartij, de Democratische Linkse Alliantie, partij van de ex-communisten.

'Duce' wordt Marian Krzaklewski in Polen wel genoemd. Een bijnaam die hij dankt aan een krantenfoto waarop hij betrapt was met zijn kin vooruit en zijn arm omhoog, net als Benito Mussolini. Een bijnaam die bovendien mooi past bij zijn imago van populist.

'Ik een populist? Ach. Ik ben leider van een vakbond die manifestaties en demonstraties organiseert. En dan moet je vaak erg scherp zijn. Maar een populist? Nee. Eigenlijk ben ik een wetenschapsman.'

De glimlach wijkt geen moment van zijn gezicht. 'Van huis uit ben ik immers doctor in de technische wetenschappen, en ik geef nog steeds colleges in systeemanalyse van bedrijven, aan de katholieke universiteit van Lublin. Ik herinner me niet ooit aan populisme te hebben gedaan.'

Een week na alweer een grote demonstratie van Solidariteit en twee dagen voor zijn tv-debat met Bugaj heeft hij even tijd voor een interview. Zijn kantoor in Gdansk, op een steenworp afstand van de zieltogende scheepswerf waar Solidariteit ooit begon, wordt getooid met vlaggetjes: op tafel twee blauwe met sterretjes van Europa, en in de bloempot bij het raam de wit met gele van de paus. In die vlaggetjes schuilt de wereld van het vakverbond Solidariteit en ook die van AWS: de vrije markt en de katholieke kerk.

- Rechts en katholiek, is dat niet een vreemde positie voor een vakbond?

'Ja, maar zo is de situatie in Polen nu eenmaal. We zijn rechts, want we accepteren de vrije-markteconomie. En we zijn katholiek. In Polen is de kerk al sinds lang het fundament dat ons toestond zware tijden te overleven. De kerk - en daarmee bedoel ik niet het hiërarchisch instituut, maar de gemeenschap van gelovigen - was altijd met het volk.

'In de jaren tachtig werden zes priesters vermoord die Solidariteit hadden gesteund. Dat is het officiële cijfer, het waren er meer. Trouwens: bijna geen enkele moord uit de jaren tachtig is voor het gerecht uitgezocht. En de mensen die daarvoor verantwoordelijk waren, die mogen in Polen nog steeds openbare functies uitoefenen.'

- Hoe ziet Polen eruit als AWS na de volgende verkiezingen, in september, in de regering komt?

'We zullen de economie depolitiseren. We zullen een echte privatisering doorvoeren waarvan iedereen meeprofiteert, net zoals dat in Tsjechië is gebeurd, in Slowakije en ook in Litouwen. En we zullen duidelijkheid scheppen in de eigendomsverhoudingen. Die moeten helder zijn.

'Terwijl de communisten. . . Neem bijvoorbeeld het westen van Polen, het deel dat na de oorlog aan Polen is toegewezen. Daar hebben de mensen die het land bewerken nooit de kans gehad hun rechten op dat land te laten registreren. Maar de communisten wel. De functionarissen van de partij hebben dat voor zichzelf wel geregeld. Gezinnen werden van hun land verdreven, en dat werd vervolgens verdeeld onder communistische prominenten. Kun je dat zo laten?'

Elk onderwerp dat wordt aangesneden draait bij Krzaklewski uit op een aanval op de ex-communisten. Of het over de kerk gaat, over abortus, over privatisering, of over decentralisatie van de macht. 'Zij' hebben vorig jaar 'puur uit electorale overwegingen' de anti-abortuswet uit 1993 geliberaliseerd, 'zij' misbruiken de privatisering van staatsbedrijven om gaten in hun begroting te stoppen en hun eigen zakken te vullen, 'zij' verhinderen een afrekening van de misdaden uit de communistische tijd, 'zij' zijn dezelfde mensen die voor 1989 geweld gebruikten tegen Solidariteit.

Krzaklewski: 'Er moet recht gedaan worden. Het gaat niet om wraak, maar je hebt in Polen geen rechtssysteem als je niet eerst deze kanker wegsnijdt. Ja, het is een kanker. Waarom kun je niet in Polen met ze afrekenen op dezelfde manier waarop dat ook in Duitsland, in Tsjechië en in Slowakije is gebeurd?

'Polen was het eerste land in het Oostblok dat in opstand kwam. Maar de regering-Mazowiecki heeft vervolgens bedacht een dikke streep onder het verleden te zetten. ''De dikke streep van Masowiecki'' is een politiek begrip in Polen. Dat was fout.

'Stel je voor dat Duitsland na de Tweede Wereldoorlog niet de nazi's ter verantwoording had geroepen. Stel je voor dat de fascisten in 1946 gewoon aan de verkiezingen hadden deelgenomen, dan hadden ze die verkiezingen nog kunnen winnen ook. Daar moet je toch niet aan denken?'

- Dus de volgende verkiezingen zijn wat u betreft de laatste verkiezingen waaraan ex-communisten deelnemen?

'Ze mogen best meedoen, maar niet de functionarissen, niet de apparatsjiks. De communistische partij had 5,2 miljoen leden. Daarvan zou ik er ongeveer vijfduizend functionarissen willen noemen. Iedereen mag een partij oprichten, maar niet die vijfduizend. Die hebben tot op de dag van vandaag hun contacten in Moskou. Zij horen niet in overheidsfuncties. Dat moet verboden worden, net zoals ze dat in Tsjechië of Duitsland hebben gedaan. Waarom zou dat in Polen niet ook kunnen?

'Er moet een zuivering komen. Mensen moeten zich verantwoorden voor wat ze in de communistische tijd hebben gedaan. Ze zullen zich moeten melden. Er moet een instituut komen zoals dat van Joachim Gauck in Duitsland, dat het Stasi-archief beheert.'

Krzaklewski en zijn AWS beleven in mei hun eerste grote test voor de parlementsverkiezingen die in september worden gehouden: op 25 mei wordt een referendum gehouden over de nieuwe Poolse grondwet. Dat wil zeggen: mensen mogen 'ja' of 'nee' zeggen tegen de grondwet die is opgesteld door de huidige regering en het parlement - dus zonder Solidariteit en zonder AWS.

Solidariteit en de AWS hadden hun eigen grondwet ontworpen. Maar alle wezenlijke punten uit dat ontwerp ontbreken in dat van de regering, dat wil zeggen: de 'ex-communisten'. Om te beginnen de Invocatio Dei: de aanroeping van God, waarmee de preambule van de wet zou moeten beginnen. En de anti-abortusparagraaf, maar ook de garantie van een minimumuitkering voor elke Pool, en een regeling voor een echte privatisering van staatseigendommen.

En uiteraard de paragraaf waarin het communistisch bewind van na de oorlog formeel bestempeld zou worden als een 'bezetting' van Polen, een periode waarin het land van zijn soevereiniteit was beroofd.

AWS en Solidariteit zullen het volk oproepen 'nee' te zeggen. En het aantal 'nee'-stemmers wordt een graadmeter voor de populariteit van de AWS, dat wil zeggen: van Marian Krzaklewski. Want Krzaklewski is de AWS, zoals hij ook Solidariteit belichaamt.

Krzaklewski heeft de bond bij elkaar gehouden, zoals hij nu ook sinds afgelopen zomer politiek rechts bij elkaar heeft weten te houden. Hij is de bindende factor, geeft hij toe. Daarom zegt hij nu maar alvast dat hij geen minister-president wordt. 'Als ik premier zou worden, zou ik uit de vakbond moeten stappen, en de vakbond heeft stabiliteit nodig. Als ik vertrek krijg je een strijd om de leiding.'

- En de AWS?

'Ook daar blijf ik waarschijnlijk voorzitter. De voorzitter kan niet iemand zijn van een van de deelnemende politieke partijen. De andere partijen zouden in dat geval meteen uit de beweging stappen. Ik ben de enige die met niemand een conflict had. Ik ben het enige alternatief.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden