Soldatentrauma's

Een bekroonde roman en een prachtig, als een roman lezend relaas beschrijven de geruïneerde levens van oorlogsveteranen.

David Finkel: Thank you for your service

*****


Scribe Publications; 256 pagina's; ca. euro 21,99.


Bernard vertrekt in 1960 als dienstplichtig militair uit zijn Franse geboortedorp. Vijftien jaar later, na zijn diensttijd en een stukgelopen huwelijk in Parijs, keert hij tot ieders verbazing terug in het dorp om een afzijdig en marginaal bestaan te leiden in de vervallen woning van een oudoom.


Tegen de tijd dat hij rond de 60 is kennen de dorpelingen hem als onberekenbaar, vaak dronken, agressief, zwijgend en zo stinkend met zijn ongewassen zwerverskleren dat ze hem Houtvuur noemen. Niemand weet wat er in hem omgaat, niemand wil veel met hem te maken hebben. De achterdocht en weerzin bereiken een hoogtepunt als Bernard op de 6oste verjaardag van zijn zuster Solange verschijnt en haar een gouden broche geeft. Waar heeft hij die broche vandaan? Wat komt hij doen behalve onrust stoken? En waarom is hij zo agressief tegen de Algerijnse bezoeker, Chefraoui? Als Bernard vervolgens ook nog het gezin van Chefraoui in hun woning gaat lastigvallen, vindt iedereen dat de politie eraan te pas moet komen. De enige die hem verdedigt, al is het niet van harte, is zijn neef Rabut.


Rabut was samen met Bernard in 1960 opgeroepen om het Algerijnse onafhankelijkheidsstreven de kop in te drukken. Hij weet waarom Bernard geen foto's van zijn eigen kinderen aan de muur heeft hangen maar wel van een Algerijns meisje met haar step. Hij weet hoe onmogelijk het is het schuldgevoel te temperen als je je verantwoordelijk voelt voor de dood van je kameraden. En hoeveel makkelijker het is om bij thuiskomst te zwijgen dan te praten. Zoals een medestrijder, Février, zegt: 'Hoeveel moeten we vertellen over de mannen die we lieten vertrekken om ze dan een kogel door het hoofd te jagen en het ravijn in te trappen om opgevreten te worden door de honden en jakhalzen?'


Over Bernard, Rabut en Février, drie Algerije-veteranen met een oorlogstrauma, gaat de zesde en in Frankrijk meervoudig bekroonde roman van Laurent Mauvignier (1967), Les hommes, hier vertaald als Over mannen.


Mauvignier beschrijft de veteranen met het begrip waar ze in de jaren zestig niet op hoefden te rekenen. Na de Eerste Wereldoorlog waren er al wel enkele medici die inzagen dat veel van de beschadigingen waarmee soldaten uit de loopgraven terugkeerden, eerder psychisch waren dan fysiek. Maar het zou nog tot na de Vietnam-oorlog duren voor de patronen van terugkerende nachtmerries, alcoholisme, woedeaanvallen, depressies en zelfmoordneigingen werden herkend als een gevolg van oorlogservaringen. In 1980 volgde tenslotte erkenning van de psychische schade met de opname van de diagnose posttraumatische stressstoornis (ptss) in het handboek van de psychiatrie, de DSM.


Is het met die erkenning gemakkelijker voor getraumatiseerde veteranen geworden om over hun ervaringen te praten en hun weg terug te vinden naar de burgermaatschappij? Dat zal het ongetwijfeld voor velen zijn, maar dat het vaststaand feit is, laat de Amerikaanse oorlogscorrespondent David Finkel zien in Thank You For Your Service. Finkel verbleef in 2007 een tijdlang bij een bataljon in Irak, waarover hij Goede soldaten (De Bezige Bij, 2010) schreef. In Thank You For Your Service volgt hij een groep mannen van dit bataljon als ze weer terug in Amerika de draad van hun leven proberen op te pakken.


Hij brengt je in zijn prachtige, als een roman lezende relaas midden in de geruïneerde levens van mannen die voortdurend aan zelfmoord denken, hun huwelijk niet op de rails kunnen houden en beschaamd zwijgen over daden die daar nog logisch leken: op jacht naar terroristen nietsvermoedende gezinnen ruw overhoop halen en schoppen, smakeloze foto's maken van henzelf met de gehavende lijken van de vijand - beelden die hen nu in nachtmerries achtervolgen.


Centraal in het verhaal staat sergeant Adam Schumann, die zijn eerste uitzending naar Irak heeft ervaren als 'een plaats op de eerste rang bij de beste film die ik ooit van mijn leven gezien heb', zich ook nog als een held door de tweede uitzending slaat, maar bij zijn derde uitzending instort. Hij blijft het bloed proeven dat zijn mond instroomde toen hij een neergeschoten kameraad over zijn schouder uit een gebouw droeg. Hij blijft zich schuldig voelen over de dood van een andere kameraad die bij toeval op zíjn plaats in een door een bermbom getroffen Humvee zat. En hij schaamt zich voor zijn instorting, want ptss mag dan erkend zijn en serieuze aandacht krijgen, hij voelt zich evengoed een watje vergeleken bij de veteranen met zichtbare wonden en verminkingen. Eenmaal thuis mist hij ook de vanzelfsprekende kameraadschap, de liefde. 'Terwijl de waarheid van oorlog is', schrijft Finkel, 'dat het altijd draait om de liefde voor degene die naast je vecht, is de waarheid van het leven na de oorlog dat je op jezelf bent aangewezen.'


In Thank You For Your Service zijn de verhalen van de veteranen verweven met gegevens over de pogingen van de overheid om de problemen het hoofd te bieden. Hoe organiseer je de noodzakelijke therapeutische hulp voor alleen al de naar schatting vijfhonderdduizend psychisch beschadigde Amerikanen die de oorlogen in Irak en Afghanistan hebben opgeleverd? Hoe dring je de torenhoge zelfmoordcijfers terug? Hoe kun je inschatten wie tot de risicogroepen behoren?


De problemen mogen in Amerika uitvergroot zijn, dat neemt niet weg dat de vragen die Finkel stelt ook relevant zijn voor landen die op een bescheidener schaal hun soldaten naar conflicthaarden uitzenden.


Laurent Mauvignier: Over mannen

****


Uit het Frans vertaald door Manik Sarkar en Pauline Sarkar.


De Geus; 284 pagina's; euro 19,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden