Sofokles biedt hoop

In de Perpetua-editie van Oidipous van Sofokles schreef Piet Gerbrandy het nawoord. Hieronder enkele fragmenten. ‘Sofokles begreep dat de wereld die hij gekend had wankelde en dat er geen leefbaar alternatief was.’..

Het is niet verbazingwekkend dat er in het Athene van de vijfde eeuw voor Christus een literatuur met een tragisch karakter opbloeide, want zelden heeft de menselijke beschaving zich in hoger tempo ontwikkeld dan daar, maar de vorm die de Griekse tragici ervoor bedachten is wel degelijk een mirakel.

Hoewel er gedurende anderhalve eeuw tientallen dichters actief waren, kennen we slechts een dertigtal stukken van Aischylos, Sofokles en Euripides, waarvan de meeste wereldwijd nog steeds worden gespeeld, ieder jaar opnieuw. Dat moet wel betekenen dat ze iets te vertellen hebben wat we nog steeds niet begrijpen. In een perfecte wereld is geen emplooi voor tragiek. Als deze dichters ons iets leren, is het wel dat het universum waarin we leven onkenbaar is en dat we, als spelers in een spel waarvan we de regels niet doorgronden, onherroepelijk op ons verlies afstevenen.

Misschien is Sofokles (496-406) niet de grootste dichter van de drie, hij is zeker de meest tragische. Als diep religieus man die belangrijke leidinggevende functies in het stadsbestuur vervulde was hij getuige van de opbouw en neergang van het Atheense imperium, van de triomf en de verwording van de democratie, en bovenal van een intellectuele revolutie die traditionele denkbeelden uitdaagde en in veel gevallen ondermijnde.

Terwijl artsen tot het inzicht begonnen te komen dat ziektes niet toegeschreven moeten worden aan demonen maar aan fysiologische defecten, arriveerde Asklepios, de god van de geneeskunde, in Athene in de gedaante van een slang. Aangezien zijn tempel nog niet gereed was, mocht het heilige dier enkele maanden bij Sofokles logeren. Heeft de dichter werkelijk geloofd dat hij een god huisvestte, of achtte hij het opportuun het spel mee te spelen?

Zeker is dat er in Antigone en Oidipous, geschreven in de jaren veertig en dertig, pittige kanttekeningen worden geplaatst bij de gerechtigheid van de goden en de waarde van orakels. Sofokles begreep dat de wereld die hij gekend had wankelde, zelfs moest wankelen, en hij vermoedde ook dat er geen leefbaar alternatief was dat de oude zekerheden kon vervangen.

Zijn jongere tijdgenoot Euripides heeft op huiveringwekkend cynische wijze de definitief eenzame, ontheemde, door zijn emoties op drift geraakte mens voor het voetlicht gebracht. Bij Sofokles is er nog hoop. De mens wordt weliswaar zwaar beproefd, maar de dichter gaat er, misschien tegen beter weten in, van uit dat het onderscheid tussen goed en kwaad in principe houdbaar is.

In het wegwerken van storende details en losse eindjes schuilt de kracht van de Griekse tragedie. Niet dat ze levensecht zouden zijn verschaft deze stukken eeuwigheidswaarde, want dat zijn ze niet, maar juist dat ze een gesloten circuit vormen waarop iedereen naar believen zijn eigen leven kan projecteren. De tragedie is een wetenschappelijk experiment, een fermentatieproces in vitro, hetgeen direct haar beklemmende werking verklaart. Orestes, Oidipous en Medea zitten opgesloten in een laboratorium.

Blijkens de overstelpend rijke receptiegeschiedenis van de stukken hebben toeschouwers en lezers door de eeuwen heen geen moeite gehad zich met Oidipous en Antigone te vereenzelvigen, zij het dat iedere generatie de verhalen weer anders interpreteerde. Freud kaapte de mythe van Oidipous door er een duiding aan te geven die op geen enkele manier door de versie van Sofokles wordt ondersteund en waarvoor al evenmin wetenschappelijke gronden zijn aan te voeren. De alomtegenwoordigheid van Freuds complex in de twintigste eeuw suggereert echter dat zijn theorie, als het sprookje die eervolle naam verdient, op zijn minst in een behoefte voorzag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden