REPORTAGE

Sofie mist haar school in Kats

Een recordaantal van 124 basisscholen heeft vorig schooljaar de deuren definitief gesloten. Het Zeeuwse Kats is een van de vele dorpen waar de kleine basisschool werd gesloten. De bewoners bedachten een plan voor heropening. Een plan waar ook andere dorpsscholen baat bij kunnen hebben. 'Een dorp zonder school is een dorp zonder hart.' Dit artikel verscheen eerder op 10 juni 2015.

Rik Kuiper
Sofie Stolk (12) kamt haar haren voor haar moeder Elly haar met de auto naar school zal brengen. Beeld Marcel van den Bergh
Sofie Stolk (12) kamt haar haren voor haar moeder Elly haar met de auto naar school zal brengen.Beeld Marcel van den Bergh

De leerling

'Het was er fijn'

Sofie Stolk (12) kamt haar lange blonde lokken voor de spiegel in de gang, een glimmend roze handtasje tussen haar benen geklemd. Het is woensdagochtend, ze moet bijna naar school. Een paar halen nog, hup hup, en dan loopt ze de tuin in, langs de keurig geknipte heggetjes naar een zwarte Jeep. Moeder Elly Stolk start de auto, rijdt het erf af en slaat rechtsaf.

Twee jaar geleden was dat nog anders. Twee jaar geleden zouden ze linksaf zijn geslagen en over de kaarsrechte Noordlangeweg hebben gereden, langs het haventje waar portaalkranen herinneren aan de tijd dat er delen van de Deltawerken werden gemaakt.

Ze zouden Kats zijn binnengereden, een dorp met zo'n 450 inwoners, en zijn gestopt bij de drie eenvoudige bakstenen lokalen van de Prinses Margrietschool. In de hoogtijdagen leerden vijftig kinderen daar tegelijk lezen, schrijven en rekenen.

'Het was er fijn', zegt Sofie.

Twee jaar geleden sloot de school de deuren. Te weinig leerlingen, stelde het bestuur van de Noord-Bevelandse scholenkoepel Nobego. Ze konden de kwaliteit van het onderwijs niet garanderen.

'Er was een afscheidsfeest', herinnert Sofie zich. 'En we kregen een gegraveerd glas. Het was verdrietig.'

Een deel van de kinderen vertrok naar een school in Kortgene, 7 kilometer naar het westen. De rest, onder wie Sofie, reist dagelijks naar Colijnsplaat, dat iets dichterbij ligt.

Ach, die rit is het probleem niet, zegt Elly Stolk. Ze wonen net buiten Kats en gingen voorheen - eerlijk is eerlijk - ook altijd met de auto naar school. Het probleem is vooral het verschil in mentaliteit.

'Kats is een kunstenaarsdorp met veel import', zegt ze. 'Colijnsplaat is geloviger, geslotener. Ze vinden al gauw dat je er niet hoort, dat je een butendiker bent.'

Nog vrijwel dagelijks verlangt Stolk terug naar de oude school in Kats. 'Die was misschien wat kneuterig, maar wel heel sociaal. Niemand viel buiten de boot omdat hij een beetje gek was, adhd had, of wat dan ook.'

Twee jaar geleden zouden ze nog een kilometer hebben hoeven rijden naar Kats... Beeld Marcel van den Bergh
Twee jaar geleden zouden ze nog een kilometer hebben hoeven rijden naar Kats...Beeld Marcel van den Bergh
Nu brengt moeder Elly Sofie dagelijks naar de school in Colijnsplaat, enkele kilometers verderop. Het verlangen naar de oude school is er nog. Beeld Marcel van den Bergh
Nu brengt moeder Elly Sofie dagelijks naar de school in Colijnsplaat, enkele kilometers verderop. Het verlangen naar de oude school is er nog.Beeld Marcel van den Bergh

Sinds de school gesloten is, komt Stolk nauwelijks meer in het dorp. Wat heeft ze er te zoeken? De laatste winkels waren al verdwenen toen ze hier achttien jaar geleden neerstreek. Nu is er alleen nog een brievenbus.

'Als er niets gebeurt, willen mensen niet meer in Kats wonen', zegt ze.

Zelf wil ze best iets doen. Daarom stemde ze in toen dorpsgenoot Jan Schuurman Hess haar vroeg zijn initiatief te steunen. En dus is ze voorzitter van de nieuwe Katse School Vereniging - ook al gaat Sofie volgend jaar, als laatste van haar vier kinderen, naar de middelbare school.

Vanavond wordt het spannend, zegt ze. Dan zullen ze hun plannen in het dorpshuis voorleggen aan de Katsenaars. Zouden die hun kinderen naar een nieuw dorpsschooltje sturen? Zijn ze bereid om zelf af en toe een muurtje te verven? Want alleen dan heeft het plan kans van slagen, zegt Stolk. Alleen met steun van de gemeenschap kan de school weer open.

Behendig stuurt Stolk door de smalle straatjes van Colijnsplaat. Bij de school geeft Sofie haar moeder een kus. Dan slaat ze het portier open en loopt het plein op.

De bedenker

Een schreeuw van vreugde

Een jaar of wat geleden, toen de Prinses Margrietschool in Kats nog open was, had Jan Schuurman Hess al een voorgevoel. Het woord 'krimp' woei door de Zeeuwse lucht, de geur ervan bleef hangen.

Schuurman Hess - ooit journalist bij De Morgen, later docent en nu vooral schrijver - woont ruim twintig jaar in het dorp. Op heldere dagen ziet hij vanuit zijn woonkamer de windmolens op Neeltje Jans, 30 kilometer verderop.

In 2011 begon Schuurman Hess, actief lid van de PvdA, aan een voettocht door Nederland. Twee dagen per week liep hij kriskras door het land, op zoek naar een antwoord op de vraag hoe sociaal en hoe democratisch Nederland nog is. Het resulteerde onlangs in het boek Voettocht naar het hart van het land.

Jan Schuurman Hess bedacht zijn reddingsplan na een voettocht door Nederland. Beeld Marcel van den Bergh
Jan Schuurman Hess bedacht zijn reddingsplan na een voettocht door Nederland.Beeld Marcel van den Bergh

Tijdens zijn tocht hoorde hij verontrustende verhalen over het onderwijs. Een meisje in de trein sprak de hoop uit dat haar kinderen later naar betere scholen zouden gaan. Een basisschool in Limburg moest dicht omdat er 'slechts' 190 leerlingen zaten.

Rond die tijd hoorde hij dat scholenkoepel Nobego besloten had om de Prinses Margrietschool in Kats te sluiten, waar toen nog circa veertig leerlingen zaten.

Schuurman Hess was woest. Die school was het kloppend hart van de gemeenschap - de plek waar de dorpskrant gemaakt werd en de Oranjevereniging samenkwam. Die kon toch niet verdwijnen?

Het bestuur hield voet bij stuk. Te klein, te duur. De school verdween, alle protesten ten spijt.

Schuurman Hess begon te denken. Dit gebeurde elders ook. Konden al die laatste scholen op een dorp niet samenwerken? Zou het niet mooi zijn als een stuk of zeven dorpsschooltjes zich verenigden in een coöperatie? Die coöperatie zou de belangen van een kleine school tenminste behartigen. En bovendien konden ze van elkaar leren, en via mail en Skype overleggen.

Actiegroepen in andere kleine dorpen toonden interesse. De gemeenschappen van Gaastmeer, Garnwerd, Hoog Keppel, Oost-Knollendam, Weebosch - ze sloten zich aan bij Jan Schuurman Hess, in de hoop hun laatste school wél te kunnen redden.

Het geld hoefde geen probleem te zijn, becijferden ze. Dure managers - 'die types' die maandelijks duizenden euro's opstreken zonder ook maar één uur les te geven - hadden ze niet nodig. De dorpsgemeenschap zou het bestuur vormen, de kozijnen schilderen en excursies organiseren.

Om aan extra leerlingen te komen, zouden de dorpsscholen ook buiten het dorp kunnen werven, bedacht Schuurman Hess. Overal zijn kinderen die beter gedijen op een kleine school.

En ze zouden twee huizen in het dorp beschikbaar kunnen stellen voor mensen die het moeilijk hebben. Een gezin uit Amsterdam dat tussen de wal en het schip is geraakt kon daar tijdelijk wonen. Of een moeder die vlucht voor huiselijk geweld. Hun kinderen konden dan ook naar de dorpsschool.

Eind 2013 presenteerde Schuurman Hess zijn plan. Hij sprak er met staatssecretaris van Onderwijs Sander Dekker over, hij bood de Tweede Kamer een petitie aan.

Dekker voelde er weinig voor. Zo'n coöperatie was juridisch niet mogelijk en inhoudelijk niet wenselijk.

De Tweede Kamer vroeg de staatssecretaris de haalbaarheid te onderzoeken. Een coöperatie was geen optie, stelde het Nederlands Centrum voor Onderwijsrecht eind vorig jaar in een rapport. Een schoolbestuur moest een stichting of een vereniging zijn.

Was dat het probleem? Maar dan werden ze toch een vereniging? Hij herschreef het plan. Wachtte af. En toen stuurde Sander Dekker op 4 mei 2015 een brief naar de Tweede Kamer. Daarin stond dat zijn vereniging als bevoegd gezag mocht optreden.

Kort daarna hoorde Schuurman Hess dat het ministerie waarschijnlijk ook geld beschikbaar had om het initiatief op weg te helpen. Ja, toen had hij in de auto terug naar Kats wel even geschreeuwd van vreugde.

Binnenkort gaan ze naar de notaris. En daarna moeten ze proberen die bedreigde scholen van Oost-Groningen tot Zeeland over te nemen van de besturen waar ze nu onder vallen. Dat zal nog niet makkelijk zijn, maar het moet lukken.

En hier in Kats? Ja, hier in Kats kan per 1 september 2016 het oude schooltje ook weer open, denkt Schuurman Hess. De school zou bijvoorbeeld een nevenvestiging van een van de andere scholen in de Verenigde Zelfstandige Dorpsscholen kunnen worden, en op die manier de stichtingsnorm omzeilen, die op de meeste plekken rond de 200 leerlingen ligt.

Maar dan moet het dorp wel bereid zijn de schouders eronder te zetten.

De beslissing

Het dorp komt bijeen

Tegen half acht druppelen de belangstellenden dorpshuis De Vriendschap binnen. Ze nemen plaats aan de tafeltjes op de felblauwe sportvloer.

Na het sluiten van de school is dit dorpshuis, dat in de jaren tachtig door de Katsenaren is gebouwd, de enige ontmoetingsplaats van het dorp. Een paar avonden per week komen de sportievelingen hier badmintonnen, er is gymnastiek en soms wordt er een mosselmaaltijd geserveerd.

Vijftig man bezet de stoelen - oudere dorpsbewoners, jonge ouders, zwangere vrouwen en een handvol gemeenteraadsleden van de gemeente Noord-Beveland, die niet staat te springen om een nieuwe school in Kats.

Wanneer iedereen koffie of thee heeft, vertelt Schuurman Hess hoe het ervoor staat. Dat de Tweede Kamer onlangs heeft gezegd dat de laatste school op een dorp van belang is. Dat de Onderwijsinspectie en het ministerie naar de plannen hebben gekeken. En dat ze alleen zullen slagen als het dorp zich ook inzet.

'Met jullie hulp kunnen we 55 duizend euro besparen ten opzichte van een reguliere schoolorganisatie', zegt hij. 'Dat geld kunnen we inzetten voor het onderwijs.'

Nadat Leen van Loon, de voormalige schooldirecteur, wat foto's van de oude school heeft getoond, vraagt Elly Stolk de aanwezigen een intentieverklaring in te vullen. Daarop kunnen ze aankruisen dat ze hun kinderen te zijner tijd bij de school zullen aanmelden of dat ze bereid zijn zich in te zetten voor de school.

Er zijn vragen.

'Ik zie heel wat idealisme', zegt Rinus Breure, voorzitter van de dorpsraad, 'maar tussen droom en daad staan praktische bezwaren. Die kinderen, die zijn hier niet op Kats. Die willen jullie misschien van elders halen, maar wat heeft dat voor nut?'

'Rinus, jij moet je toch hard maken voor de leefbaarheid van een kleine kern als Kats?', zegt Van Loon.

De Prinses Margrietschool in Kats die binnenkort misschien weer opengaat. In de hoogtijdagen kregen ongeveer vijftig kinderen er les. Beeld Marcel van den Bergh
De Prinses Margrietschool in Kats die binnenkort misschien weer opengaat. In de hoogtijdagen kregen ongeveer vijftig kinderen er les.Beeld Marcel van den Bergh

'Als hier morgen alle ouders voor de deur staan met borden waarop staat dat ze die school willen, vind ik het prachtig. Maar ik zie die ouders niet.'

'Hier zijn ze', zegt Van Loon, en hij wijst in de zaal.

'Ja, drie ouders', bromt Breure.

Even later wil een vader in een gestreept shirt weten wat voor betrokkenheid er van de dorpsbewoners wordt verwacht. 'Wat willen jullie concreet van ons?'

'Dat hangt er vanaf wat je zelf wil, en wat je kunt', zegt Stolk. 'Er zijn bijvoorbeeld nog plekken vrij in het bestuur.'

Langzaam maakt scepsis plaats voor steun.

'Wij kozen 37 jaar geleden voor een dorp met een school', zegt een vrouw. 'Ik vind het jammer dat die nu weg is. Ik hoor nooit meer kinderen buiten.'

'Ik vind dat we deze kans niet moeten laten lopen', zegt een ander.

'Een dorp zonder school is een dorp zonder hart', zegt een vrouw met krullen.

Tegen half tien rondt Schuurman Hess af. Applaus volgt, mensen krabbelen hun naam op de intentieverklaring en overhandigen die aan een van de mensen achter de tafel. Zelfs de kritische voorzitter van de dorpsraad heeft zijn handtekening gezet.

'Ach', zegt Rinus Breure desgevraagd, 'als ze nog eens een jaarrekening hebben die gecontroleerd moet worden, dan wil ik dat best doen. Maar ik ga niet in een bestuur zitten.'

Schuurman Hess begrijpt de twijfel, de angst en de onzekerheid, zegt hij na afloop. 'Gelukkig hebben de juiste mensen, de sleutelfiguren, uiteindelijk gezegd dat ze meedoen. Dat was van essentieel belang.'

Is hij tevreden met de vijftien of twintig intentieverklaringen die zijn ingeleverd?

Hij knikt, en voorspelt dat het er de komende dagen meer zullen worden.

Dit is een 'ja' van Kats.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden