Soevereine staat volkomen uit de tijd

Ook door uit de Europese Unie te treden, kan Nederland zijn soevereiniteit nooit terugwinnen. Staatssoevereiniteit is namelijk iets van het verleden.

In het artikel 'Lidstaten EU moeten soeverein blijven' stelt publicist Marcel van Hamersveld dat de Europese Unie een dictatuur dreigt te worden, waarin de elite onder het voorwendsel van de crisis de staatssoevereiniteit van haar lidstaten uitholt (O&D, 8 juli). Deze dictatuur wordt geleid door het 'politbureau', de Europese Commissie, en in haar werkzaamheden gesteund door 'de proto-KGB', Interpol. Bij het oplossen van de problemen van de schuldencrisis wordt het 'klootjesvolk' niet alleen genegeerd, maar dreigt bovendien de staatssoevereiniteit - volgens Van Hamersveld de beste bescherming tegen een dictatuur - fataal te worden aangetast.


Het artikel slaat de plank mis op drie punten: er zijn pijnlijke en verkeerde historische vergelijkingen, er is een verkeerde inschatting van de relatie tussen staatssoevereiniteit en dictatuur en een overschatting van de staatssoevereiniteit van landen in een geglobaliseerde wereld.


De vergelijkingen die worden gemaakt tussen de vermeende dictatoriale eigenschappen van de 'Europese elite' en de Sovjetunie doen geen recht aan de ernst van de gruweldaden van het totalitaire regime in Moskou. Er zijn de ongeloofwaardige hyperbolen: wie echt gelooft dat Interpol een 'proto-KGB' is, ziet overal spoken. YouTube-filmpjes over de vergelijking tussen de EU en de Sovjetunie zijn niet de meest gezaghebbende bron voor historische vergelijkingen. Dat de leden van het politbureau ook commissarissen heetten, betekent nog niet dat Neelie Kroes en haar collega's er dezelfde politieke overtuigingen op nahouden als de ministers onder Stalin.


Maar het belangrijkst zijn niet de scheve historische vergelijkingen. De kern van het artikel gaat over de relatie tussen de Europese Unie en de staatssoevereiniteit. Die relatie is altijd gevoelig geweest, wat uiteindelijk geleid heeft tot een voorzichtige uitbreiding van de Europese democratie. Maar die uitbreiding heeft geen gelijke tred gehouden met het verlies van nationale soevereiniteit, en het artikel wijst dan ook terecht op een democratisch tekort.


Bart De Wever heeft België niet democratisch genoemd, omdat het land een optelsom is van twee democratieën, Vlaams en Waals. Hetzelfde geldt inmiddels voor Europa, dat een optelsom is van een gehavende nationale democratie en een onvolgroeide Europese. De voorwaarde voor een volwaardige Europese democratie: een Europese publieke sfeer, ontbreekt bovendien, waardoor deze duodemocratie nog wel even zal blijven bestaan. Dit is inderdaad een ongezonde situatie en een belangrijke verklaring voor toenemend eurosceptisme.


Het democratisch tekort van Europa betekent echter niet dat de elite de schuldencrisis aangrijpt om de nationale staten het langgewenste laatste duwtje de afgrond in te geven. De financiële crisis heeft juist duidelijk gemaakt dat economische soevereiniteit niet meer bestaat en dat de crisis alleen op te lossen is door het verlies van nog meer soevereiniteit. Paradoxaal genoeg is dit ook precies wat het Nederlandse 'klootjesvolk' wil: in grote meerderheid is dat er voor dat hulp aan Griekenland alleen wordt verstrekt als Brussel meer over de Griekse - en de Portugese en Ierse - financiën te zeggen krijgt. Dit betekent automatisch een verlies van nationale soevereiniteit: Noord-Europese belastingbetalers dus, die de EU oproepen de soevereiniteit van lidstaten verder aan te tasten.


In plaats van dit verlies stelt de auteur een terugkeer naar een gedevalueerde drachme voor. Dit zou niet alleen voor Griekenland, maar voor heel de wereld een desastreuze oplossing zijn. De Griekse schuldenberg staat immers in euro's genoteerd, waardoor die met een gedevalueerde drachme natuurlijk nooit terug te betalen is. Gevolg is een Grieks bankroet, waarbij de grootste banken ter wereld, vooral Franse en Duitse, maar ook Amerikaanse en Nederlandse, tientallen miljarden moeten afschrijven op hun leningen. Zij moeten hierna opnieuw door overheden worden uitgekocht, wat een verdere verhoging van de staatschuld betekent. Niet voor niets wordt in de financiële wereld over een tweede Lehman Brothers-moment gesproken


Ook stelt de auteur dat staatssoevereiniteit de enige garantie is tegen dictatuur. Dit is een hoogst twijfelachtige stellingname. Er zijn legio voorbeelden van dictaturen met grote staatssoevereiniteit - Syrië, Iran, Zimbabwe heden ten dage, Spanje onder Franco en fascistisch Italië in het verleden - maar dit geldt ook omgekeerd: niet alle supranationale organisaties zijn dictatoriaal: denk aan de Verenigde Naties, de Britse Gemenebest en inderdaad ook de Europese Unie. Een gebrek aan democratische controle staat niet gelijk aan een dictatuur.


Het interessantst, ten slotte, is de vraag 'is er eigenlijk nog sprake van soevereiniteit van de lidstaten?' Dit is een terechte observatie: die soevereiniteit is er namelijk niet meer, niet binnen de Europese Unie, maar ook steeds minder daarbuiten. Door uit de Europese Unie te treden kan Nederland die dan ook nooit terugwinnen, want staatssoevereiniteit is iets van het verleden.


De financiële crisis, begonnen door een hypotheekcrisis in de Verenigde Staten, heeft dit nog maar eens aangetoond, maar alleen het afgelopen jaar al gaf hiervan nog veel meer voorbeelden: de liquidatie van Osama Bin Laden op Pakistaans grondgebied, de berechting van Mladic in Den Haag, de luchtaanvallen op Libië, de bail-out van drie eurolanden op voorwaarden van EU en IMF, verregaande internationale afspraken over klimaatverandering enzovoort.


Staatssoevereiniteit is niet meer te verdedigen, het verlies ervan is de andere kant van de medaille van globalisering en daarmee van economische groei. Staten kunnen anno 2011 dus niet meer soeverein zijn, en de relatie tussen democratie en staatssoevereiniteit moet daardoor inderdaad opnieuw worden gedefinieerd. Een zekere opkomst van een Europese dictatuur betekent dit echter, gelukkig, niet.


Pepijn Corduwener is politiek historicus en masterstudent aan het Centre for European Studies aan University College London. De geldcrisis is alleen op te lossen door de nationale staat nog meer soevereiniteit af te nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden