Soekarno werpt een imposante schaduw

Indonesië viert vandaag zijn ‘merdeka’, zijn vrijheid. Zestig jaar geleden proclameerde Soekarno de onafhankelijkheid. Tijd voor feest, tijd voor een wayangspel....

Guru, de jongste zoon van Soekarno, heft zijn vuist en roept: ‘Merdeka!’ (vrijheid). Honderden reikhalzende omstanders reageren zoals het ze vanaf de kleuterschool is geleerd: ook zij heffen hun vuist en roepen ‘Merdeka!’, zo hard dat het lijkt of het weer 1945 is.

Als Guru gaat zitten, verrijst voor de menigte de in wit pak gestoken gestalte van wijlen president Soekarno, grondlegger van de Republiek Indonesië. Poppenspeler Djoko Rahardjo beweegt Soekarno vakkundig langs de lamp, zodat de pop een imposante schaduw werpt op het scherm voor hem.

Het is al laat, maar het plein voor het Wayangmuseum in het oudste deel van Jakarta vult zich met mensen. Veel nachtvolk uit de ranzige omgeving van het oude Stasiun Kota verdringt zich rond het podium, en rond de in stemmig batik gestoken eregasten die helemaal uit Rotterdam zijn gekomen om hier de wayangpoppenversie van de Revolusi bij te wonen.

Hoog boven alle gasten uit torent burgemeester Ivo Opstelten. Hij heeft de zeldzame poppencollectie, de Wayang kulit revolusi, aan Jakarta in langdurig bruikleen gegeven.

Honderdzestig poppen telt de Wayang kulit revolusi, het poppenspel waarin de revolutionaire geschiedenis van Indonesië wordt nagespeeld. Er zijn een paar Soekarno’s: de jonge met groen jasje en fiets, de oude in strakgesneden tropenpak. Er is een Van Heutsz. Er zijn Nederlandse politiemannen en soldaten, Japanse soldaten, Indonesiërs – goede en slechte – en De Koloniaal, voorzien van een grote neus en een grijs kostuum.

Burgemeester Opstelten heeft ooit in Jakarta Hand in hand, kameraden gezongen, bekent hij bij de overhandiging van de poppen. Maar het wordt niet echt begrepen. Welke kameraden zou hij bedoelen? In het land waar de communistische partij sinds 1965 is verboden zijn kameraden zeldzaam en niet gewenst. Of bedoelt hij soms de soldaten? Als altijd wordt ook nu beleefd geglimlacht.

Het Wereldmuseum in Rotterdam heeft de collectie in 1960 gekocht van een Javaanse poppenmaker. Het heeft ze ooit tentoongesteld, zegt museumdirecteur Stanley Bremer ‘maar we deden er niets meer mee’. Waarop Rotterdam besloot de revolutionaire poppen aan Jakarta uit te lenen.

De timing is perfect. Indonesië viert zijn onafhankelijkheid en juist dit jaar heeft de Nederlandse regering besloten die feestdag te erkennen. Zestig jaar heeft Nederland als enige volgehouden dat Indonesië pas bij de soevereiniteitsoverdracht, op 27 december 1949, onafhankelijk is geworden.

‘Merdeka!’ schreeuwt de menigte op straat, waar poppenspeler Rahardjo een episode uit Soekarno’s leven speelt. Binnen, voor het illustere gezelschap van de notabelen uit Jakarta en Rotterdam, heeft hij dan al Soekarno’s eerste speech nagespeeld. Een toespraak die Soekarno hield op 20-jarige leeftijd, in Bandung.

Waarom explodeert een vulkaan? Omdat het gat zit dichtgestopt en de spanning zich ophoopt tot hij barst, zegt de jonge revolutionair. Datzelfde, voorspelt hij, gebeurt ook met Indonesië als de Nederlanders de jonge Indonesiërs de mond blijven snoeren. ‘Ik daag de koloniale regering uit ons tegen te houden’, schreeuwt hij roekeloos. Een koloniale politieman maakt met knetterend geweld een einde aan de opruiende bijeenkomst.

‘Merdeka!’ schreeuwt het volk zestig jaar later nog steeds. Het kijkt met ontzag hoe de pientere Soekarno met zijn fiets de machtige kolonialen te grazen neemt. Het luistert naar zijn stellingen, zijn ideeën. Zijn vijf geboden van de Panca Sila, de politieke grondslag van de natie, kennen zij allemaal van buiten. Op school zijn die erin gehamerd, tegelijk met de liefde voor de rood-witte vlag.

17 Augustus is voor hen het hoogtepunt van het jaar: elke buurt in Indonesië wordt fris opgeschilderd, alle stoepranden opnieuw zwart-wit gekalkt, ieder huis en elke auto (verplicht) voorzien van een rood-witte vlag. Uit luidsprekers in winkelcentra en op de televisie klinken de hele week revolutionaire liederen. Het Indonesische nationalisme krijgt zijn jaarlijkse opkikker.

De Indonesische media begeleiden dit kroonjaar van de onafhankelijkheid echter met zure commentaren. ‘Zestig verknoeide jaren’ schrijft de Engelstalige Jakarta Post boven een hoofdartikel. Daarin wordt opgesomd dat eerst Soekarno Indonesië naar het bankroet voerde, vervolgens Soeharto de natie voor het gewin van zijn familie en vrienden benutte, en de presidenten die na hem kwamen tevergeefs hebben geprobeerd de brokstukken te lijmen. ‘Zestig jaar verder, en wij zijn terug bij af’, constateert de krant.

‘Heb medelijden met de Indonesiërs om wat wij zijn geworden. De meest kenmerkende trekken van de hedendaagse Indonesiër zijn corruptie en hebzucht, wreedheid en intolerantie, luiheid, onbetrouwbaarheid en incompetentie.’ Plat nationalisme helpt de natie niet vooruit, constateert de commentaarschrijver: ‘Wij vieren alleen ons valse gevoel één natie te zijn.’ Maar in werkelijkheid is Indonesië een land van grote verschillen, in rijkdom en cultuur.

‘Merdeka!’ roept het volk op het plein voor het Wayangmuseum. De gelaatstrekken verraden de aanwezigheid van bataks, papoea’s, ambonezen, chinezen en betawi’s. Zij zijn toevallig samen op deze plek, maar deze avond zijn zij allen Indonesiërs.

Zij kijken naar het wayangspel dat hier onverwachts en gratis wordt opgevoerd, zij ballen hun vuist en lachen om de arrogante koloniaal met zijn grote neus, want zij weten dat Soekarno, samen met al die kleine Indonesische scharrelaars zoals zijzelf, aan het eind die machtige blanke buleh te grazen neemt..

Ook de buleh genieten deze avond mee. Museumdirecteur Bremer verkneukelt zich: ‘Ze zeggen dat het slecht ging met de wayang in Indonesië. Maar moet je eens kijken wat een mensen! Wij brengen de wayangcultuur terug naar Jakarta!’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden