Soeharto’s slachtoffers zijn niet vergeten

Terug naar 21 mei 1998...

Elke ochtend als Sumarsih naar haar werk gaat stopt zij even bij begraafplaats Joglo, die aan de route ligt. Zij wandelt tussen de graven naar dat van B.R. Norma Irmawan, ‘Wawan’, haar zoon. Daar zit zij even, veegt wat rommel van het graf, legt soms een bloemetje neer of wat te eten. Wawan zou deze week 30 jaar zijn geworden, maar hij werd maar 20. Tien jaar geleden werd hij getroffen door een ‘standaard dienstkogel’ uit een geweer van het ‘apparat’, de Indonesische leger- en politiemacht van Soeharto.

Wawan is een van de tientallen slachtoffers van de drie bloedbaden die in Indonesië altijd in één adem worden genoemd: ‘Trisakti’, ‘Semanggi I’ en ‘Semanggi II’. Het eerste bloedbad luidde Soeharto’s aftreden in. Op 12 mei 1998 vuurden militairen op demonstrerende studenten bij de universiteit Trisakti. Zij doodden er vier. Bij de bloedige rellen die daarop uitbraken vonden nog zeker 1217 mensen de dood. Een week na deze ‘Trisakti’-moorden, op 21 mei 1998, moest Soeharto aftreden. Vice-president B.J.Habibie volgde hem op en begon met de voorbereidingen van de ‘Reformasi’, de democratische hervorming van Indonesië.

Wawan stierf op 13 november, een halfjaar na ‘Trisakti’. Studenten demonstreerden tegen het trage verloop van de hervormingen. Wawan werd doodgeschoten op de campus van zijn universiteit Atmajaya, toen hij probeerde een gewonde medestudent te helpen. Drie andere studenten vonden de dood, en een onbekend aantal studenten ‘verdween’ in wat later ‘Semanggi I’ werd genoemd, naar het kruispunt in Jakarta waar de eerste schoten vielen. Een jaar later openden troepen daar opnieuw het vuur op ongewapende studenten.

De verantwoordelijken zijn nooit ter verantwoording geroepen en twee top-militairen uit die tijd, Wiranto en Prabowo, zijn zelfs weer kandidaat voor de presidentsverkiezingen van volgend jaar. Voor Sumarsih is dit een bewijs dat de hervorming is mislukt. De democratie is maar schijn. In feite is de macht in Indonesië weer in handen van Soeharto’s oude inner circle: ‘Indonesië is weer terug in de ‘Orde Baru’ (de ‘Nieuwe Orde’ zoals Soeharto zijn bewind had gedoopt)’, zegt Sumarsih bitter.

In 2000 heeft de toenmalige regering besloten een mensenrechtenhof te benoemen om de misdaden van het Soeharto-regime te berechten. Daar is het nooit van gekomen. De procureur-generaal heeft nooit een aanklacht geformuleerd tegen de verantwoordelijke militairen. Een rapport van een onderzoekscommissie, die 56 verdachten heeft aangewezen, verdween in een la.

De dictator stierf eerder dit jaar zonder ooit te zijn berecht. Een rechtszaak wegens corruptie werd geseponeerd wegens zijn slechte gezondheid, en de beerput van de mensenrechtenschendingen is nooit geopend. De verantwoordelijken van de ‘Orde Baru’ blijven elke verantwoordelijkheid ontkennen, of erger nog: zij ontkennen dat er ooit iets is gebeurd. Siti Hardiyanti Rukmana, Soeharto’s oudste dochter, zei enkele jaren geleden op een vraag naar de honderdduizenden Indonesiërs die onder haar vaders bewind zijn verdwenen: ‘Och, verdwijningen... Er verdwijnen zoveel mensen. Die lopen dan weg met een vriend of vriendin, en duiken later weer op.’

Sinds januari 2007 staat Sumarsih elke donderdag om vijf uur ’s middags met een klein groepje medestanders voor het presidentieel paleis. Onder hen zijn overlevenden van de lange lijst mensenrechtenschendingen, die begint met de massamoord op communisten in 1965 en eindigt met de moord op mensenrechtenactivist Munir, die in september 2004 tijdens een vlucht van Jakarta naar Amsterdam werd vergiftigd. Sumarsih weet goed dat zij nog heel veel donderdagmiddagen voor het paleis zal moeten staan, maar dat doet zij met net zoveel liefde als dat zij het graf van haar zoon bezoekt: ‘Ik blijf hier komen, al was het maar om de verantwoordelijken te laten zien dat hun misdaden nooit vergeten zullen worden.’

Michel Maas

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden