Soedanezen protesteren met hun telefoon-zaklamp tijdens een ‘million strong’- mars.

Reportage Soedan

Soedanezen vrezen dat generaals ziel verkopen aan Saoedi’s: ‘We willen hun geld niet’

Soedanezen protesteren met hun telefoon-zaklamp tijdens een ‘million strong’- mars. Beeld AFP

De protesten in Khartoem gaan zelfs na de val van president Omar al-Bashir door. Demonstranten willen ook af van de Arabische invloed op Soedan. ‘We zijn tegen hun inmenging, we willen hun geld totaal niet.’

Met een spuitbus brengt de 19-jarige betoger Berair een leus aan op een muur in de Soedanese hoofdstad Khartoem. ‘Wij roepen Soedan op uit de Arabische Liga te stappen’, staat er in rode verf. Berair hekelt vooral Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en Egypte. Vanachter de rode zakdoek voor zijn neus en mond zegt hij: ‘Als volk van Soedan zijn we tegen hun inmenging, we willen hun geld totaal niet.’

Drie weken na de val van president Omar al-Bashir blijven de betogers in Soedan roepen om democratisering. Hun vertegenwoordigers onderhandelen daarover met de generaals, die Bashir onder druk van het volksprotest terzijde hebben geschoven. De betogers zijn bang dat ze hun winst straks verspelen, omdat de generaals steun krijgen van de regimes van Saoedi-Arabië, de Emiraten en Egypte. Die zouden er op uit zijn de ‘revolutie’ in Soedan te smoren.

Omar al-Bashir deed in zijn dertig jaar durende bewind ook zaken met de drie bondgenoten van de generaals. Maar hij dealde net zo goed met Iran of Turkije, met Osama bin Laden en zelfs de Verenigde Staten – net zoals het hem maar uitkwam. Na zijn val lijken de nieuwe machthebbers nadrukkelijk in te zetten op het kamp van de Golfstaten en Egypte. ‘De militairen in Soedan ontlenen hun macht voor een belangrijk deel aan deze alliantie’, zegt Magdi El Gazouli, een Soedanese analist die is verbonden aan de Afrikaanse onderzoeksinstelling Rift Valley Institute.

Saoedi-Arabië en de Emiraten beloofden na de val van Bashir de nieuwe militaire raad van Soedan 3 miljard dollar aan steun. Een half miljard zou naar Soedans blutte centrale bank moeten. De rest zou komen in de vorm van voedsel, medicijnen en brandstof, allemaal ‘voor de bevolking van Soedan’. Vanuit Egypte stak ook president Abdel Fattah al-Sisi al snel de hand uit naar de Soedanese militairen.

Wantrouwen

De 55-jarige demonstrant Anwar Aljabar is dan wel blij met het vertrek van Omar al-Bashir, hij vertrouwt Soedans militaire raad volstrekt niet. Aljabar doet mee aan de betogingen in Khartoem als voorzitter van een comité dat aandacht vraagt voor het lot van wel 40 duizend Soedanezen die eind jaren tachtig, begin jaren negentig op contractbasis werkten in het Irak van Saddam Hussein. Het Iraakse regime huurde de Soedanezen in via onder anderen Omar al-Bashir. Veel contractwerkers kregen nooit salaris, zegt Aljabar. ‘Bashir stak dat geld in zijn eigen zak.’

Nu ziet Aljabar hoe Soedans huidige machthebbers het land weer in de verkoop doen. ‘Ik ben tegen een situatie waarin Soedan afhankelijk blijft van buitenlandse belangen. We moeten onze economie herstellen zodat we deze afhankelijkheidspositie kunnen afbouwen.’

De motieven van de Golfstaten om te investeren in de Soedanese militairen lopen volgens waarnemers uiteen van het tegengaan in de regio van de emancipatie van burgers en het blokkeren van Iraanse invloeden, tot het afremmen van de Moslimbroederschap en het uitbouwen van geopolitieke en economische macht. In Egypte mondde de volksopstand van de Arabische Lente van 2011 uit in verkiezingen die door de Moslimbroederschap werden gewonnen, waarna een coup president Sisi aan de macht bracht, met bijval van de Saoedi’s en Emirati’s.

De betogers in Soedan ontgaat dit allemaal niet. Ze hebben geleerd van eerdere volksopstanden. De betogers blijven druk zetten op Soedans militaire raad: ze beseffen dat de val van Omar al-Bashir slechts een tussenstation was in hun streven naar verandering. Bij de Egyptische ambassade in Khartoem scanderen ze leuzen tegen de bemoeienis uit Caïro. Betogers leverden dinsdag bij ambassades een pamflet af tegen ‘as-politiek’ – een kennelijke verwijzing naar de ‘as’ tussen Soedans militaire raad en Egypte en de Golfstaten.

Oorlog in Jemen

Magdi El Gazouli, de Soedanese analist, wijst op een belangrijke dimensie van deze as: de oorlog in Jemen. Saoedi-Arabië en de Emiraten betalen geld voor Soedanese strijders die meevechten tegen de Jemenitische Houthi-rebellen, die steun genieten van rivaal Iran. De Soedanese operatie in Jemen is gecoördineerd door de voorzitter van Soedans huidige militaire raad, generaal Burhan.

De Soedanese strijders komen voor een deel uit de paramilitaire Rapid Support Forces van generaal Hemeti, die nu officieel de tweede man is in Soedan, maar volgens menigeen in werkelijkheid de echte nummer één. Hemeti en zijn Rapid Support Forces hebben hun wortels in de Soedanese regio Darfur, waar ze verantwoordelijk zijn geweest voor grootschalig geweld tegen de bevolking. El Gazouli: ‘Generaal Hemeti voert in Jemen een oorlog-in-opdracht uit via zijn privéleger. De steun die zijn oorlogsalliantie met Saoedi-Arabië en de Emiraten hem oplevert, stelt hem in staat om nu in Soedan zo’n invloedrijke rol te spelen.’

De concurrenten van Saoedi-Arabië lijken zo voorlopig het nakijken te hebben in Soedan. Dat zijn Turkije en Qatar. Zij vergrootten de laatste jaren eveneens hun invloed in Noord-Afrika, de Hoorn van Afrika en het Midden-Oosten. Turkije sloot met de afgezette Omar al-Bashir nog een deal over Turkse aanwezigheid in de Soedanese havenstad Suakin, strategisch gelegen bij de Rode Zee en de Golf van Aden. Turkije zou er volgens veel berichten een legerbasis bouwen. Deze maand stelde voorzitter Burhan van Soedans nieuwe militaire raad echter dat Soedan geen ‘buitenlandse militaire aanwezigheid’ zal accepteren, wat wordt uitgelegd als een boodschap aan Turkije.

Islamisten

Wat Turkije en Qatar niet helpt bij de Soedanezen in de smaak te vallen, is hun band met de streng-islamitische Moslimbroederschap. De meeste generaals dwarsbomen momenteel de politieke partij waarmee Bashir jarenlang ruim baan gaf aan islamitische scherpslijpers, de Nationale Congres Partij (NCP). De NCP staat momenteel buitenspel in Soedan, al bestaat de kans dat fundamentalisten zich spoedig weer willen laten horen. De weerstand tegen de islamisten is in elk geval het vlak waarop in Soedan de militairen én de betogers elkaar kunnen vinden.

Het optreden van de militaire raad tegen de islamisten leidt bij sommige, veelal jeugdige betogers in Soedan zelfs tot enige sympathie voor de raad. De 55-jarige Aljabar, de voorzitter van de Soedanese oud-Irak-gangers, waarschuwt echter: ‘Niet alle jongeren weten van de achtergrond van de mannen in de militaire raad, ze weten niet wat voor misdaden die mannen hebben begaan in het verleden. De jeugd moet zich niet laten verblinden door het feit dat de militairen de islamisten in toom houden.’

De Verenigde Staten hebben tegen Soedans militare raad gezegd dat er een politieke overgang nodig is naar een burgerbestuur. Washington bestempelt Soedan nog immer als een staat die terrorisme sponsort, en dat kan volgens een westerse diplomaat in Khartoem helpen als drukmiddel voor politieke hervormingen. Volgens deze lezing zullen de militairen hun best doen om af te komen van het stempel ‘terroristenstaat’, zodat er hopelijk meer geld beschikbaar komt vanuit het Westen.

Analist El Gazouli heeft hier twijfels over. Geld krijgen de militairen al uit de Golfregio, en de VS kunnen uiteindelijk wel leven met een autoritair bewind in Soedan, denkt hij, mits het bewind een ‘vleugje’ krijgt van burgerlijke vrijheden en het op termijn verkiezingen houdt. Uiteindelijk zal het de VS gaan om een ‘stabiele partner’, op de manier waarop de VS bijvoorbeeld samenwerken met het Egypte van de autoritaire president Sisi. Voor de EU zal het tegengaan van migratie naar Europa een belangrijk thema zijn, een dossier waarin Brussel reeds samenwerkte met de regering van de afgezette Bashir.

Afrika

En dan is er nog een andere regio waar opvallend veel Soedanese betogers momenteel naar kijken als hervonden partner: Afrika. Soedan, met zijn gearabiseerde en zijn ‘zwarte’ bevolkingsgroepen, is al eeuwen een ontmoetingspunt van de Arabische en de Afrikaanse werelden. Nu, met hun bezorgdheid over hernieuwde inmenging vanuit Arabische hoek, grijpen sommige betogers terug naar hun ‘Afrikaanse’ wortels. Zoals Berair, de 19-jarige man die in Khartoem graffiti spoot tegen Soedans lidmaatschap van de Arabische Liga.

Berair is van dezelfde gearabiseerde bevolkingsgroep als de verjaagde Omar al-Bashir. ‘Maar ik ben eigenlijk Afrikaans’, verklaart Berair onder verwijzing naar een ver verleden, van voor de arabisering. Berair vestigt nu zijn hoop op de Afrikaanse Unie. Die eiste kort na de val van Bashir een snelle transitie in Soedan richting burgerbestuur, binnen vijftien dagen. Inmiddels geeft de Afrikaanse Unie de militaire machthebbers veel meer tijd, een paar maanden. De afzwakking kwam er mede onder druk van president Sisi van Egypte. 

Aanhoudende protesten

In de Soedanese hoofdstad Khartoem is donderdag opnieuw een enorme mensenmassa op de been gekomen om burgerbestuur te eisen voor het land. De betogers en de militaire top, die op 11 april Omar al-Bashir afzette als president, lijken het eens te zijn over het principe van een gezamenlijke overgangsraad. Maar de partijen verschillen van mening over de omvang en de invulling van deze raad. De generaals roepen intussen de betogers op om geblokkeerde wegen in Khartoem eindelijk eens vrij te maken, wat voor een deel van de betogers juist reden is om hun ‘sit-in’-demonstraties te versterken. Zo dreigt op straat opnieuw een gespannen situatie te ontstaan.

Onderhandelaars van de betogers en de militairen hebben de afgelopen dagen gepraat over een soort van hybride samenwerkingsverband dat Soedan naar nieuwe verkiezingen moet loodsen. De militairen opperen een overgangsraad met tien leden, van wie zeven militairen. Afgevaardigden van de betogers willen een raad van vijftien leden, van wie er acht – een meerderheid dus – burgers zijn. De partijen zijn het ook niet eens over wie de leider van de overgangsraad gaat leveren, of op welke termijn de verkiezingen moeten plaatsvinden.

De onderhandelaars van de betogers gebruiken de aanhoudende straatprotesten als drukmiddel richting de militairen. De generaals zeiden dinsdag dat zij zich committeren aan samenwerking met de betogers, maar ook dat ze geen ‘chaos’ zullen accepteren. Deze opmerking is door betogers uitgelegd als een verkapt dreigement van de militairen om de aanhoudende demonstraties bij het legercomplex in Khartoem op te breken. Betogers reageerden door hun geïmproviseerde wegversperringen rond het legercomplex juist verder uit te bouwen. Zij zeggen desnoods verder te blijven demonstreren tijdens de vastenmaand Ramadan, die over een paar dagen begint. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden