AnalyseSocial Distancing

Sociale zonsverduistering kan niet eeuwig duren

De economische schade door de coronacrisis valt in het niet bij de emotionele verarming. Hoelang houden we het schrale leven in de anderhalvemetersamenleving vol?

De Binnenrotte in Rotterdam.Beeld Arie Kievit

Het Internationaal Monetair Fonds verwacht dat de Nederlandse economie dit jaar met 7,5 procent krimpt, maar ons sociale leven is misschien wel met 80 procent gekrompen. In snel tempo raken we niet alleen economisch, maar ook emotioneel verarmd. Etentjes, borrels en feestjes zijn afgezegd, iedereen trekt zich terug in de kleinst mogelijke kring van zijn eigen ‘sociaal-virologische omgeving’, zoals hoogleraar stadsgeografie Justus Uitermark het uitdrukt.

Nederland behoorde nooit tot de fysiek warmbloedigste landen op aarde, maar er werd aanzienlijk meer gekust, omhelsd en aangeraakt dan dertig of veertig jaar geleden. Het is allemaal verdwenen: angstvallig blijven we op anderhalve meter staan, in onze verstilde en verkilde straten. Een sociale zonsverduistering heeft alle gezelligheid weggenomen.

Het virus is blind, maar ook in sociale zin raakt het de zwaksten harder dan anderen: psychiatrische patiënten, verstandelijk gehandicapten en andere bewoners van instellingen waar niemand meer op bezoek mag komen. Social distancing is ook zwaar voor de ouderen die er bij uitstek door beschermd moeten worden: zij missen het fysieke contact met hun kinderen en kleinkinderen. Kraamvisites worden raamvisites. 

In de Volkskrant vroeg filosoof Marli Huijer zich af wat mensen zouden kiezen, als ze op de man af gevraagd zou worden wat ze wilden: een sociaal leven met fysiek contact of een inperking van die vrijheden ter bescherming van hun gezondheid? ‘Het zou kunnen dat een aantal in de afweging tussen eenzaamheid en het risico op de dood niet voor een quarantaine zou kiezen. Ook omdat de maatregelen geen garantie bieden dat besmetting uitblijft’, aldus Huijer.

De afgelopen weken werd veel gepraat over de afweging tussen gezondheid en economie. Weegt de levensverlenging van duizenden coronapatiënten, veelal ouderen die al een onderliggende ziekte hebben, wel op tegen de werkloosheid die nu voor miljoenen dreigt? Deze vraag kan ook over het sociale leven gesteld worden. Hoe lang houden we het emotioneel verarmde leven in de ‘anderhalvemetersamenleving’ vol?

‘Fysiek samenzijn is noodzakelijk voor het opwekken van emotionele energie’, zegt hoogleraar stadsgeografie Justus Uitermark op de website Sociale Vraagstukken. ‘En die emotionele energie is waar alle betekenisvolle sociale relaties op gestoeld zijn. Op veel plekken lukt het nu nog wel om het gebrek aan fysiek contact te ondervangen, maar dat kun je denk ik niet eindeloos volhouden. Familie, vrienden, een bedrijf of instituut – het draait uiteindelijk allemaal om fysieke energie.’

Polarisatie even verdwenen

Daarom is het opmerkelijk hoe snel een samenleving die zo vaak excessief individualisme wordt verweten bereid is een enorme solidariteit aan de dag te leggen. Jonge, gezonde mensen geven hun hedonistische levensstijl op om de meest kwetsbaren te beschermen. Verdeeldheid en polarisatie zijn even verdwenen. Samen strijden we tegen het virus, onder aanvoering van een premier die populairder is dan ooit. Vrijwel iedereen houdt zich aan het gebod van social distancing. Wie toch naar de bollenvelden gaat, wordt meteen aan de nationale schandpaal genageld.

Tot op zekere hoogte is de tegenstelling tussen gezondheid en sociaal leven even vals als die tussen gezondheid en economie. Evenmin als de economie zal het sociale leven floreren als de ziekenhuizen bezwijken onder de aanvoer van coronapatiënten. Het is moeilijk feestvieren als er tienduizenden mensen creperen.

Maar als de crisis langer duurt en de pandemie enigszins onder controle wordt gebracht, zal de druk om de lockdown te versoepelen sterk toenemen. In dat geval zal de algehele solidariteit worden doorbroken. Jonge mensen zullen hun hedonistische levensstijl hervatten, terwijl ouderen en zieken geïsoleerd blijven omdat zij het meeste risico lopen. De coronacrisis zal er extra schrijnend door worden.

Het kan moeilijk anders, stelt de Deutscher Ethikrat in een onlangs verschenen aanbeveling. ‘Het gebod om menselijk leven te beschermen geldt niet absoluut’, aldus de raad, maar moet worden afgewogen tegen sociale, economische, culturele en vrijheidsrechten. Als het grootste gevaar geweken is, wordt covid-19 ‘een algemeen levensrisico dat door iedereen geaccepteerd moet worden’.

Mensen hebben perspectief nodig

In het weekblad Die Zeit vergeleek een van de leden van de raad, de arts en filosoof Christiane Woopen, de huidige situatie met een lichaam dat in shocktoestand verkeert. Alle organen en functies worden ingezet om te overleven. Al het andere wordt verwaarloosd. Die toestand kan echter niet eindeloos doorgaan, aldus Woopen. Daarom moet de overheid nu al een exitstrategie formuleren. Mensen hebben een perspectief nodig om de ontberingen vol te houden, gelooft zij.

De mens is een sociaal dier. De komende tijd zullen vrienden en familie weer vaker bij elkaar over de vloer komen. Popfestivals en voetbalwedstrijden in volle stadions zijn voorlopig niet aan de orde, maar restaurants en terrassen zullen aarzelend weer opengaan. Waarschijnlijk zal het moeilijk zijn een tafeltje te vinden, omdat de capaciteit drastisch is teruggeschroefd vanwege het gebod van social distancing. Nieuwe formules en nieuwe gewoonten zullen ontstaan. Hoe dan ook, in zijn behoefte aan fysiek contact zal de mens de grenzen van ‘het nieuwe normaal van de anderhalvemetersamenleving’ gaan opzoeken. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden