Sociale media onder Duits staatstoezicht: daar zit een vreemd geurtje aan

Een journalist maakt een foto van het oude register van Stasi documenten in het Stasi Museum in Berlijn. Beeld anp

Margot Honecker, ooit machtigste vrouw in de DDR, sprak in 2012 in ballingschap met nostalgie over de DDR: 'Het socialisme keert terug. Waarom niet in Duitsland.' Ze overleed in 2016. Een jaar later stijgt een penetrant DDR-luchtje op: het Netzwerkdurchsetzungsgesetz of NetzDG. Sociale media staan onder staatstoezicht om opinievorming te reguleren en populisme te bestrijden. Vreemd. In elke politicus schuilt wel een populist, zeker in verkiezingstijd.

Sociale media hebben de politieke strijd grondig veranderd. Obama verspreidde 'hoop en verandering' via Facebook; Trump mobiliseerde woede met Twitter. Via internet kunnen buitenbeentjes hun campagnes financieren met talloze kleine giften. Zoals Obama, Trump en Bernie Sanders: hun populistische boodschap kreeg vleugels. Hillary Clinton was establishment: grote geldschieters, te weinig 'populist streak', te veel briefings. Ze verloor twee keer. Mobilisatie via internet drukt het establishment in de verdediging. In Duitsland was 13 procent voor de AfD, genoeg om de politieke elite te destabiliseren. Die vecht nu terug.

In Amerika is dat moeilijk. De grondwet maakt vrijheid van meningsuiting vrijwel absoluut. Beperking gebeurt niet via rechters, maar via eigenrichting. Zoals universiteiten met safe spaces voor overgevoelige geesten. Effectief is ook om bedrijven die sociale media exploiteren onder druk te zetten met negatieve publiciteit. Daar zijn ze gevoelig voor. Google reguleert zichzelf volgens de catechismus van de politieke correctheid. Facebook ook. Als echter Twitter Trump blokkeert, heeft de Amerikaanse regering nog een machtig wapen: mededingingsbeleid. Zij kan Twitter splitsen wegens de monopoliepositie. Trump met 46,5 miljoen volgers is veilig.

Voor begrenzing van meningsvorming verkiezen Europese landen criminalisering. Madonna riep dat ze uit afkeer van Trump 'het Witte Huis wilde opblazen'. Ze ging vrijuit. Hier werd Wilders voor minder veroordeeld. Duitsland - land van dichters en denkers - gaat het verst met de strafwet in het publieke debat. Het Duitse establishment is na de verkiezingen van 2017 de kluts kwijt.

Het was namelijk strontverwend. Het politieke systeem beschermt de gevestigde orde van 'volkspartijen'. Staatsrechtgeleerde Hans Herbert von Arnim noemt het een Mehrparteiendiktatur. Aanvankelijk was het driestromenland: een christelijke, sociaal-democratische en liberale. Partijen werden vetgemest met subsidies. De 5 procent-drempel hield nieuwkomers buiten de deur. De Groenen deden er tien jaar over om in 1983 in de Bondsdag te komen. De AfD is in vier jaar derde partij. Duitse gevestigde media zijn bevoogdend tegenover burgers en onderdanig tegenover machthebbers. Ze maakten de AfD roetzwart.

Internet bood een alternatief kanaal voor ontevreden kiezers. Door de mensenstroom uit 2015 sloeg de vlam in de pan, vooral in de ex-DDR. Immigratie werd topthema maar het establishment keek weg. Door de digitale revolutie uiten bredere bevolkingslagen hun mening en 'wat er leeft onder het volk' stuwt zich sneller opwaarts. De elite wordt verrast door 'domme meningen'. Referenda worden staatsgevaarlijk. Nieuwkomers breken het monopolie van het politieke en media-establishment.

NetzDG heeft een stalgeur uit DDR- tijden. De beheerder van een netwerk moet binnen 24 uur optreden tegen berichten met een strafbare inhoud wegens 'laster of ophitsing'. Bondsdaglid Beatrix von Storch (AfD) liep tegen de lamp met een tweet tegen de politie in NoordrijnWestfalen die tijdens de jaarwisseling onder andere in het Arabisch oproepen verspreidde. Von Storch, van origine sociaal-conservatief, verzond een tweet over de 'barbaarse, moslim-, groepsverkrachtende mannenhorden'. Twitter blokkeerde haar wegens Volksverhetzung. Het was echter diezelfde politietop die massale aanrandingen op oudejaarsavond 2015 in Keulen onder de mat veegde. Wat is erger in een democratie: te hard roepen of verzwijgen?

Criminalisering van opinievorming is een hellend vlak. Volgend doelwit is het 'nepnieuws'. De Nederlandse regering wil dat bestrijden. Maar de politiek zelf produceert nepnieuws met te grote beloften, halve waarheden en opgevrolijkte statistieken. Neem het klimaatdebat waarin een eenheidsmening wordt verplicht omdat 'de wetenschap vaststaat'. De DDR zei hetzelfde over het wetenschappelijk socialisme. Wie er niet in geloofde moest wel gek zijn. Gevolg: enkele reis Irrenanstalt. Margot Honecker zou de vurigste verdediger zijn geweest van NetzDG.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.