AnalyseMoet superrijken meer bijdragen?

Sociale druk op miljardairs neemt toe: draag bij aan herstel


Douaniers in Kazachstan laden coronahulppakketten uit, geschonken door AliBaba-oprichter Jack Ma. Beeld Pavel Mikheyev / Reuters
Douaniers in Kazachstan laden coronahulppakketten uit, geschonken door AliBaba-oprichter Jack Ma.Beeld Pavel Mikheyev / Reuters

Waarom kunnen miljardairs niet een deel van hun onmetelijke rijkdom inzetten om de coronacrisis te bestrijden? Die roep klinkt steeds luider, maar wat is het beste: filantropie of meer belasting betalen?

De armste landen worden zo zwaar getroffen door de coronapandemie dat de Verenigde Naties waarschuwen voor een hongersnood van ‘Bijbelse proporties’. Tegelijkertijd wordt het vermogen van de rijkste man ter wereld, topman van internetgigant Amazon Jeff Bezos, geschat op 138 miljard dollar. Dat is meer dan het bruto binnenlands product van 125 van de 195 landen in de wereld. Bezos is even rijk als Koeweit en een beetje rijker dan Marokko of Slowakije. Zijn vermogen bedraagt eenachtste van het Nederlands bruto binnenlands product.

Bij zoveel ongelijkheid is het niet verwonderlijk dat de sociale druk op miljardairs toeneemt. Volgens een onlangs verschenen onderzoek van marktonderzoeker Glocalities vindt 81 procent van de burgers in 25 landen dat miljardairs meer moeten bijdragen aan de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties, zoals schoon water, toegang tot zorg en onderwijs en basale infrastructuur in de armste landen. Toen het veldwerk voor het onderzoek werd verricht, was de omvang van de coronacrisis in de meeste landen nog niet duidelijk. De pandemie heeft de verhoudingen verder op scherp gezet.

Voor het bereiken van de Duurzame Ontwikkelingsdoelen komen de Verenigde Naties zo’n 400 miljard dollar tekort. Het gezamenlijk vermogen van de ongeveer 2.200 miljardairs van deze wereld wordt geschat op 10 biljoen dollar, ofwel 10 duizend miljard. Als zij 4 procent van hun vermogen zouden afstaan, iets wat ze niet eens zouden merken, zou het financieringstekort gedicht zijn.

Filantropie of belasting

De superrijken kunnen op twee manieren bijdragen: door filantropie of door meer belasting te betalen. Volgens het onderzoek van Glocalities geeft 46 procent van de burgers wereldwijd de voorkeur aan filantropie, terwijl 35 procent liever een welvaartsbelasting op grote vermogens ziet. In Nederland is 37 procent van de ondervraagden voor belasting en 32 procent voor filantropie. Opvallend is het grote aantal Nederlanders dat de miljardairs met rust wil laten: 12 procent, tegenover 6 procent wereldwijd. ‘Dat zijn mensen die sterk hechten aan luxe, succes en competitie, er zitten veel jonge mannen bij’, zegt Martijn Lampert, onderzoeksdirecteur van Glocalities.

In landen als Vietnam, China of Mexico hebben burgers een voorkeur voor filantropie. Lampert: ‘Als je in een land woont waar veel corruptie is, denk je minder positief over belastingheffing. In zulke landen geloven veel burgers ook in een hiërarchische orde: er zijn nu eenmaal mensen die er bovenuit springen. Bij sommigen spreken miljardairs ook echt tot de verbeelding. In China steeg de waardering voor Jack Ma, oprichter van de internetwinkel Alibaba, door zijn bijdrage aan de strijd tegen het coronavirus.’

Jack Ma doneerde onder meer coronatests, mondkapjes, beschermende kleding en beademingsapparatuur in China en Afrika. Ook miljardairs als Bill Gates, modekoning Giorgio Armani en Twitter-oprichter Jack Dorsey besteden grote bedragen aan de bestrijding van de pandemie.

Structurele ongelijkheid

Toch is er ook veel kritiek op de vrijgevige rijken. Filantropie leidt de aandacht af van structurele ongelijkheid. Jeff Bezos maakt goede sier met een klimaatfonds van 10 miljard dollar, zeggen de critici, maar hij is topman van een bedrijf dat veel te veel macht heeft, zijn werknemers slecht betaalt en te weinig belasting afdraagt. Bovendien is de bestrijding van armoede en andere sociale problemen een publieke taak die niet aan de willekeur van een handjevol miljardairs mag worden overgelaten.

De meeste superrijken zijn ook helemaal niet zo gul, berekende de Franse econoom Gabriel Zucman. Als je Bill Gates en investeerder Warren Buffett buiten beschouwing laat, schenken de rijkste Amerikanen jaarlijks 0,32 procent van hun vermogen. Dat is zelfs nog een fractie minder dan de doorsnee-Amerikaan, aldus Zucman.

‘We zullen de grote vermogens moeten belasten, zeker na de huidige ramp’, zei econoom Jeffrey Sachs, hoofd van het Sustainable Development Solutions Network van de Verenigde Naties tegen persbureau Reuters. ‘Overal zijn begrotingen in het ongerede geraakt. Ongelijkheid plus covid-19 leidt tot een diepe sociale crisis.’

Hogere belastingen

Koen Caminada, hoogleraar belasting- en sociaal beleid aan de Universiteit Leiden, verwacht dat de belastingen door de crisis omhoog zullen gaan om de collectieve sector te versterken. Hij is echter sceptisch over een grootscheepse herverdeling door hoge vermogensbelastingen. In theorie is het natuurlijk prachtig. Wat zou je niet voor nuttige dingen kunnen betalen als je miljardairs hun 10 biljoen dollar afhandig maakt? ‘Maar je kunt het maar een keer doen’, zegt Caminada. Daarna is het geld op en moet je toch weer op zoek naar structurele financiering.

Bovendien is geld niet voldoende voor de oplossing van hardnekkige sociale problemen, een bezwaar dat overigens ook voor filantropie geldt. Er ligt een flinke stapel literatuur over de schaduwzijden van ontwikkelingssamenwerking: geld verdwijnt in verkeerde zakken, afhankelijkheid van donoren werkt passiviteit in de hand. Hiernaast is het praktisch moeilijk om vermogens zwaar te belasten, zegt Caminada. ‘Vermogen gaat de hele wereld over. Als je dat serieus wilt aanpakken, kan dat alleen door internationale coördinatie.’

Als het al lukt een substantiële vermogensbelasting op te leggen, gaat het jaren duren, zegt Martijn Lampert van Glocalities. Daarom is het onverstandig om geen gebruik te maken van filantropie, vindt hij. In een eerder onderzoek constateerde Glocalities dat ongeveer eenderde van de rijken kan worden omschreven als de social rich.

‘Rijken zijn heel gevoelig voor sociale erkenning. Ze zien dat ze ook helden kunnen worden. Kijk naar Jack Ma. Maar de ‘self oriented rich’ die geloven in het recht van de sterkste zijn nog het meest gevoelig voor erkenning. Ze zijn bang voor reputatieschade als ze volgens het publiek te weinig aan goede doelen geven. Van die psychologie kun je gebruikmaken. Daarnaast kunnen weldoeners snel en innovatief te werk gaan. Bill Gates zet nu zeven productielijnen voor een coronavaccin op. Voordat overheden zoiets rond hebben, ben je wel een tijdje verder.’

Lees ook

Opinie: Dit is een fantastische tijd voor filantropen
Door particulier geld nu te schenken aan goede doelen, kunnen we de Nederlandse economie aan de praat houden, leggen hoogleraren Sylvester Eijffinger, Sigrid Hemels en Theo Schuyt uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden