Sociaal kapitalisme werd sleets

In de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen is de SPD al 39 jaar aan de macht. In de peilingen voor de verkiezingen van komende zondag staat de oppositie op winst....

Van onze correspondent Sander van Walsum

In de federale Bondsrepubliek vinden met grote regelmaat deelstaatverkiezingen plaats. Op 22 mei is het weer zover. Dan mogen de tien miljoen stemgerechtigden in Noordrijn-Westfalen (NRW) een oordeel vellen over de zittende regering van de sociaal-democraat Peer Steinbrück. De campagnes en de peilingen worden met een ongewone belangstelling gevolgd. Want de uitslag in NRW heeft hoe dan ook grote gevolgen voor de regering in Berlijn.

Alleen al vanwege het soortelijk gewicht van NRW. Het is de meest bevolkingsrijke deelstaat – de verblijfplaats van een kwart van de Duitsers. Zijn bbp (bruto binnenlands product) is groter dan dat van België. Evenals het aantal werklozen: ruim een miljoen, ofwel 12 procent van de beroepsbevolking. In NRW vond het Rijnlands model – ‘kapitalisme met een sociaal gezicht’ - zijn origine.

Maar deze nalatenschap, ooit een geliefd exportartikel, vertoont al geruime tijd sleetse plekken. Gesteund door subsidies voor de kwakkelende mijnbouw, probeert NRW de weg te vinden naar de post-industriële economie, in de hoop ook hierin een pioniersrol te kunnen vervullen.

NRW is in dezelfde mate aan de SPD gelieerd als de deelstaat Beieren aan de CSU. De sociaal-democraten zijn er al 39 jaar onafgebroken aan de macht – zij het dat zij daarvoor nu zijn aangewezen op regeringsdeelname van de Groenen. Na het echec van de rood-groene coalitie in Kiel (Sleeswijk-Holstein), is het de laatste deelstaatregering van deze signatuur. Als ook Steinbrück op 22 mei zijn congé krijgt, staat de regering van Gerhard Schröder er letterlijk alleen voor.

In dat geval zou hij in de Bondsraad (de Kamer van deelstaten) voor de behandeling van élk wetsvoorstel zijn aangewezen op steun van de oppermachtige oppositie. Zijn nominale meerderheid in de Bondsdag zou geen recht meer doen aan de politieke constellatie van de deelstaten. Analisten en commentatoren huiveren nu al bij de mogelijke gevolgen; De rood-groene coalitie in Berlijn – die ook onder optimale omstandigheden een betrekkelijk krachteloze indruk maakte – zal de resterende tijd (tot de Bondsdagverkiezingen in 2006) moeten uitzitten.

Te vrezen valt dat Schröder, die zelden op beginselvastheid is betrapt, zijn omstreden hervorming van het stelsel van sociale zekerheid zal bevriezen. Misschien kan hij zelfs de verleiding niet weerstaan om de kiezersgunst te kopen met beleid dat Duitsland zich allang niet meer kan veroorloven. De ervaring leert immers dat de bondskanselier in verkiezingstijd de langetermijnbelangen wel eens uit het oog wil verliezen. Zo hebben de transatlantische verhoudingen zich nog altijd niet hersteld van de anti-Amerikaanse retoriek die Schröder tijdens zijn campagne in 2002 ten beste gaf.

Tegen de achtergrond van het nationale (en grensoverschrijdende) belang van de verkiezingen in NRW, wekt het kalme verloop van de campagne enige verbazing. Dat ligt niet aan Franz Müntefering, de fractieleider van de SPD in de Duitse Bondsdag. In een poging het sociale geweten van zijn partij te reanimeren, heeft hij de exponenten van het kapitalisme vergeleken met sprinkhanen. In de peilingen lijkt zijn partij daar vooralsnog nauwelijks baat bij te hebben, maar het door Müntefering ingezette ‘debat’ gaat – tot veler verbazing – nu al zijn vierde week in.

Ook Guido Westewelle, de zojuist herkozen partijleider van de liberale FDP, heeft gepoogd de campagne in NRW tot leven te wekken met een aanval op de Groenen (‘een gemakzuchtige welstandspartij’) en vakbondsfunctionarissen (‘verraders van de arbeidersklasse’). De politiek in NRW is door deze interventies uit Berlijn echter nauwelijks beïnvloed.

Steinbrück heeft een adhesiebetuiging aan zijn partijgenoot Müntefering uitgesproken, maar is vervolgens overgegaan tot de orde van de dag. De deelstaatpremier, die zich spiegelt aan sociaal-democraat Helmut Schmidt, zoekt meer het vergelijk dan de controverse. Hij schuwt effectbejag, en is in dat opzicht a-typisch voor de politieke cultuur in Duitsland.

Hetzelfde geldt voor zijn christen-democratische tegenstreven Jürgen Rüttgers – zij het dat die zich meer uit opportunisme dan uit overtuiging op de vlakte houdt. In 2000 ontketende hij de Kinder statt Inder-campagne, een handtekeningenactie tegen de ruimhartige toelating van Indiase computerdeskundigen. Maar deze populistische eruptie bracht hem niet de verhoopte bijval.

Wijs geworden door deze ervaring, verkiest Rüttgers nu de zakelijke gedachtenwisseling boven de confrontatie. Hij heeft afgezien van deelname aan het anti-kapitalismedebat van Franz Müntefering – wellicht ook omdat veel CDU-kiezers zich eigenlijk wel aangesproken voelen door diens sprinkhanenmetafoor. En hij heeft de Berlijnse visa-affaire niet aangegrepen voor een aanval op de Groenen.

Wel heeft hij zich door de gewiekste talkshow-presentator Michel Friedman laten verleiden tot de uitspraak dat ‘het christelijk-katholieke mensbeeld’ te verkiezen is boven concurrerende levensbeschouwingen. Maar tot meer controversiële uitspraken heeft de campagne tot dusverre geen aanleiding gegeven. NRW beleeft, volgens Der Tagesspiegel, ‘een verkiezingsstrijd van slapende honden’.

Misschien anticiperen de slapende honden op de verwachte uitslag van de verkiezingen. De peilingen suggereren een comfortabel (zij het enigszins slinkend) overwicht van de oppositiepartijen. Daarnaast zou de SPD kunnen worden geschaad door een nieuwkomer ter linkerzijde: het Wahlalternative Arbeit und Soziale Gerechtigkeit (WASG). Achter deze naam gaat een aantal ontevreden SPD’ers en trotskistische splintergroepen schuil.

De CDU durft na 39 jaar oppositie nog niet op een wisseling van de wacht te rekenen. Maar de SPD-achterban lijkt al een voorschot te hebben genomen op de nederlaag. Alleen Steinbrück gelooft nog in zijn kansen. Hij werd aangemerkt als de winnaar van de televisieduels met Jürgen Rüttgers, en hij put hoop uit de omstandigheid dat de vrije val van de SPD in de peilingen tot staan lijkt te zijn gebracht.

Tijdens een optreden van Abba-lookalikes in Essen werd hem gevraagd welk nummer van de Zweedse band hem het meest beviel. ‘The winner takes it all’, antwoordde hij. Vervolgens werd Waterloo vertolkt. De ironie leek hem volkomen te ontgaan.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden