Soberheid maakt de Schwaben onverslaanbaar

Hier is het dus, de plek waar de 'locomotief van Europa', de Duitse economie, het krachtigst zou moeten optrekken. Hier, in het besneeuwde zuidwesten van het land, en misschien zelfs gewoon in deze bedrijfskantine in het provinciale stadje Ditzingen, waar vandaag de tafels langs de kant zijn gezet voor een verjaardagsfeest.


Iedereen is er, gekomen voor de patriarch; Bertold Leibinger, een man die ooit schrijver wilde worden, maar in plaats daarvan een bedrijf voor blikbewerkingsmachines opbouwde met vertakkingen tot ver in China. Hij wordt 80. Even zitten ze daarom allemaal bij elkaar; de oud-president van het land, de bazen van de grootste industriebedrijven, de nieuwe generaties.


Wat ze er tegen elkaar zeggen, nu de economische bloei in Duitsland onverwacht groots de crisis heeft verdrongen?


In de verjaardagtoespraken gaat het niet over geld, export of machinebouw. Nicola Leibinger-Kammüller, in 2005 door haar vader als nieuwe bedrijfsleider van het familiebedrijf uitgekozen, weet wat haar publiek graag over zichzelf hoort. Ze heeft het over het 'ascetisme' van de protestantse Schwaben, zoals men de regiobewoners noemt, en over de 'diepe ernst van Bach' als inspiratie. Feestvarken Leibinger zelf begint over 'het leven als plicht'.


Oud-bondspresident Horst Köhler zet in zijn toespraak nog een stap verder. Hij haalt Thomas Manns klassieke epos over de 19de-eeuwse handelsfamilie Buddenbrooks aan, en noemt de vlijtige instelling van de machinebouwer een voorbeeld voor Duitsland in het algemeen. Want: 'We moeten zoveel beter zijn als dat we duurder zijn.'


De opluchting is dan ook voelbaar vandaag. Nooit eerder in zijn 90-jarige bestaan is machinebouwbedrijf Trumpf zo sterk door een economische crisis getroffen als in 2009, zegt Leibinger; net zoals de hele regio rond Stuttgart dat was. 60 procent van de industrie is afhankelijk van de export, en juist die stortte in.


Even, een paar maanden lang, begonnen zelfs deze mannen en vrouwen hun blakende zelfvertrouwen te verliezen. Aan de bronnen van de Duitse economie 'waart de angst rond', zoals de bekende socioloog Heinz Bude de omslag omschreef.


En nu, eind 2010, nu het ene na het andere EU-land in crisis geraakt, is er in deze kantine van paniek niets meer te merken. Men spreekt over God, Bach en plicht, is opvallend loyaal naar Angela Merkel, en mild over de EU-reddingspakketten. Logisch ook; het is vooral de vraag uit het buitenland waardoor de lucratieve Made in Germany-motor weer gesmeerd loopt.


Dankzij God? De Chinezen? Ach, zegt men zelfverzekerd, toch vooral dankzij de Duitse middenstandsmentaliteit.


Matthias Kammüller, echtgenoot van de bedrijfsleider, aangetrouwd in de leiding van familiebedrijf Trumpf, moet er zelf even om glimlachen. Puur technisch kun je een bedrijf met achtduizend werknemers in 26 landen, wereldmarktleider op het gebied van laserstralen voor blikbewerking, en een omzet in 2009/2010 van 1,34 miljard euro, geen middenstand meer noemen.


Het gaat om de instelling, het 'arbeidsethos', vertelt Kammüller in zijn werkkamer op het Trumpf-hoofdkantoor. Hier gaan de bazen niet om vier uur met golfclubs het bedrijf uit. Hier hebben alle medewerkers baangarantie, ook tijdens de crisis. En hier bereidt Kammüller zijn kinderen er nu al op voor het bedrijf in de toekomst te runnen.


Je zou het elders in de regio rond Stuttgart ook kunnen horen, deze lofzang op de middenstand. Ook al bevinden zich hier de bekendste namen van de Duitse exportindustrie: Porsche is een S-bahnhalte verder, Daimler en Bosch hebben hun hoofdvestigingen om de hoek. Daartussen bevinden zich echter talloze familiebedrijven. Klein, maar wel geregeld 'wereldmarktleiders': in motorzagen, tunnelboormachines, betonpompen.


Dit is 'made in Germany' in zijn meest basale vorm. Prozaïsche producten vormen de kern van het Duitse exportsucces, maar zelfs de gemiddelde Duitser kent deze bedrijven niet. Waarschijnlijk omdat, zoals ze bij Trumpf zelf graag zeggen, dat wat ze produceren niet op straat of in de keuken te zien is. Maar, voegen ze er dan fijntjes aan toe, zonder Trumpf-machines zou je die spulletjes niet kunnen bouwen: 'Onze machines heeft men overal nodig', zegt Kammüller. 'IJskasten, treinrails, auto's; alles is blik.'


Hoe dat hier ontstaan is? Innovatie natuurlijk, en niet 'te voorzichtig' zijn, zegt Kammüller. Zijn voorbeeld: de lasertoepassing voor blikbewerking. De ontwikkeling ervan begon al in 1979. Tien jaar geleden werd er in de VS een speciaal bedrijf voor gekocht, en dat leed acht jaar lang miljoenenverliezen. Dit jaar is er echter een omzet van 18 miljoen euro bereikt, volgend jaar verwacht men het dubbele. Kammüller, trots: 'Een beursgenoteerd bedrijf had een dergelijke periode nooit doorgezet.'


In het stadje Ditzingen zie je er overigens weinig van, dat de wereld hier in deze regio samenkomt. Soberheid is er troef. In de kantine van machinebouwer Trumpf zit vandaag voor miljarden euro's bij elkaar, maar de mannen in de zaal dragen eenvoudige grijze pakken, de vrouwen houden het bij bedekt zwart. Goed, er staan Porsches voor de deur, maar dat heeft vooral een heel logische reden, benadrukt men snel: de families werken samen.


Het is echter precies deze onopvallendheid waar de handelskamer van de regio Stuttgart het liefst over jubelt. Het toont de kracht van wat ze er graag hidden champions noemen; de onbekende bedrijven op de achtergrond, die de fijnbesnaarde onderdelen voor de grote fabrieken overal ter wereld leveren.


Vraag bij Trumpf naar het waarom van de concentratie van wereldmarktleiders in de regio, en men begint over de 'Heimatverbondenheid' van de werknemers, de traditie van hard werken in een gebied zonder eigen grondstoffen, en natuurlijk: de protestantse moraal. Kammüller, zelf ook Porsche-rijder, zegt: Leibinger komt uit een piëtistische gemeente, zijn vader was dominee.'Vrije tijd was er eigenlijk nooit.'


Vergeten wordt dan maar even dat bij de katholieke buren, in Beieren, de zaken toch ook prima lopen en daar toont men luxe een stuk makkelijker. Volgens Klaus Henstchel, hoogleraar techniekgeschiedenis in Stuttgart, is de mentaliteit in het zuidwesten echter een belangrijk ingrediënt voor economisch succes, al horen daar ook praktischer omstandigheden bij dan het geloof.


Om de situatie van 2010 te begrijpen, verwijst Hentschel zelfs helemaal terug naar het begin van de 19de eeuw. De oorsprong van de 'made in Germany'-traditie was toen praktisch: door de Napoleontische oorlogen stokte de toevoer van waren uit Engeland, en de Duitse staten werden gedwongen zelf producten te ontwikkelen.


Er ontstond volgens Hentschel vooral één kenmerkende strategie in de prille Duitse industrie: die van de kwaliteitsverhoging. De nieuwe bedrijven werden daarbij geholpen door het Duitse universiteitssysteem, zegt hij. 'In Frankrijk waren de universiteiten vooral op lesgeven gericht, in Duitsland ging men zich sterker dan elders op onderzoek richten, daarbij gestimuleerd door de concurrentie tussen de universiteiten in de verschillende Duitse deelstaten.'


In het zuiden bloeide deze 'verwetenschappelijking van de industrie' het meest.


De Duitse exportopmars begon met optiekbedrijven, daarna chemie, daarna de elektrotechniek en uiteindelijk de grote autobedrijven als Daimler, die op hun beurt weer voor een enorme stroom van kleinere onderdelenproducenten in de regio zorgden.


Met alle gevaren van dien, zoals vorig jaar bleek. De telefoons, zegt Kammüller, hielden eind 2008 ineens op met rinkelen. In vergelijking met 2007 dook de omzet met maar liefst 40 procent naar beneden: dit was nooit eerder gebeurd. De modernste machines stonden klaar, in een net speciaal gebouwde nieuwe hal, maar niemand wilde ze meer hebben.


De crisis toonde dat juist in de onderlinge verbondenheid van de regio de grootste kwetsbaarheid zit, vertelt de woordvoerder van de handelskamer Stuttgart. Of zoals een krantencommentator het mechanisme omschreef: als de wereld niet meer naar Duitse auto's vraagt, heeft de auto-industrie in Stuttgart geen machines van Trumpf nodig. En als er geen vraag naar Trumpf is, heeft ook de plaatselijke fabrikant van machineborstels geen opdrachten meer.


Ook de redding, het einde van de crisis, kwam immers van buiten. De vraag uit de EU-landen, zegt men bij de handelskamer, heeft de regio weer naar voren gestoten. Voor Trumpf lag de redding nog verder weg: de vraag uit China. Ze hebben er sinds een jaar een eigen fabriek, de vloeroppervlakte ervan moet nu al worden verdubbeld.


Deze toenemende afhankelijkheid van het Verre Oosten zit echter niet iedereen lekker. Hoogleraar Hentschel ziet China zelfs al dezelfde stappen zetten als Duitsland in de 19de eeuw, zegt hij. China zet steeds meer in op 'verwetenschappelijking', op de 'Duitse strategie' van kwaliteitsverbetering.


Critici vinden daarbij dat de beroemde Zuid-Duitse mentaliteit wel eens te voorzichtig geworden kan zijn om tegen de nieuwe concurrenten uit het oosten op te boksen: volgens hen toont bijvoorbeeld de maandenlange burgeropstand tegen het stationsproject Stuttgart 21 en andere grote infrastructurele projecten in Duitsland dat de 'toekomstvijandigheid' van de burgers groeit.


Kammüller ziet echter geen bedreigingen. Bij de opkomst van Japan, zegt hij, zei men destijds ook dat het met Duitsland wel eens voorbij zou kunnen zijn. Dat is ook niet gebeurd. Hij heeft een rotsvast vertrouwen in de Duitse ingenieursgeest. Zonder ironie zegt hij: onze laser komt weliswaar uit Amerika, maar daar waren na de oorlog toch ook vooral Duitse ingenieurs aan het werk.


De patriarch van Trumpf, Bertold Leibinger, zal het belang van deze mentaliteit beamen. Hij weet namelijk precies waardoor de crisis in 2009 ontstond. Deze Schwabische ondernemer zag hem al aankomen toen hij in Amerika de grote paleizen van de financiële speculanten zag, schrijft hij in zijn net verschenen autobiografie.


Hij haalt Plato aan over hybris ¿ overmoed. Want succes is prima, maar 'de maat' en echte deugden, zegt hij, mogen natuurlijk niet uit het oog worden verloren.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden