So you think you can Deens

Waarom zijn de Denen zo goed in film? Oscar-winnaar Susanne Bier (After the Wedding, In a Better World) en 's lands populairste scenaristen Anders ThomasJensen en Tobias Lindholm (Borgen) leggen het uit, bij de première van de nieuwe Deense romantische komedie Love is All You Need in Venetië.

BOR BEEKMAN en PAULINE KLEIJER

Bij alle hosannageluiden eerst even een puntje van kritiek, verstrekt door de koningin van het Scandinavisch melodrama, Susanne Bier (52). Het zit haar niet dwars, heus. Maar toch: 'Ik werd verkozen tot beste Europese regisseur, ik won een Golden Globe, ik won een Oscar...' - allemaal voor haar laatste speelfilm In a Better World (2011), waarin ze de Deense omgangsvormen spiegelde aan de Afrikaanse stammenstrijd - 'maar ik werd in eigen land niet eens genomineerd voor beste Deense film.'

Het is iets typisch Deens, veronderstelt ze. 'Thuis kwalificeren ze mijn werk als mainstream, terwijl ik in de rest van de wereld arthouse maak. Ik heb een enorm publiek in Denemarken, misschien kan mijn werk daarom niet artistiek zijn.'

Bier, die in 2007 al een Oscarnominatie verwierf met After the Wedding, brak midden jaren negentig internationaal door onder de hoede van Zentropa, het legendarische Deense productiehuis dat mede werd opgericht door Lars von Trier. (Hij eerde haar nog tijdens zijn Hitler-act te Cannes: 'Ik heb niks tegen Joden, zelfs niet tegen Susanne Bier').

Nog geen half jaar na de Oscarwinst presenteert de Deense op het festival van Venetië alweer haar nieuwe romantische komedie Love is All You Need, die 27 september in de Nederlandse bioscoop draait. En de opnamen voor Biers grootste film tot nog toe, de omvangrijke Hollywoodproductie Serena (2013), zitten er ook alweer op.

Hoofdpersonage uit Love is All You Need is de Deense kapster Ida (Trine Dyrholm), die aan het begin van de film een ziekenhuistraject afsluit; genezen van kanker, borst verwijderd, pruik. Eenmaal thuis betrapt ze haar man naakt op de bank, onder een blonde bimbo van kantoor. 'Het was voor mij ook zwaar dat jij ziek was', verdedigt hij zich. En dit alles pal voor het grote huwelijksfeest van hun dochter, te Italië. Tot overmaat van ramp botst Ida op weg naar het vliegtuig tegen de auto van de lompe zakenman Philip (Pierce Brosnan), tevens vader van haar aanstaande schoonzoon, en weduwnaar. De komedie werd welwillend ontvangen door de internationale filmbladen: een soort Mamma Mia! zonder liedjes. Lichtvoetig en voorspelbaar, maar ook vermakelijk donkerkomisch en met een knappe kwetsbare rol van Dyrholm (Festen, In a Better World, A Royal Affair).

Bier regisseerde niet eerder een volbloedkomedie. 'Maar ook in mijn drama's zaten vaak wel wat komische elementen.'

Cruciaal voor de piek die de Deense cinema beleeft, acht ze de aandacht voor de scripts. 'Tien jaar geleden zijn we ons in extreme mate gaan focussen op hoe je als filmer het beste een verhaal kunt vertellen. De filmstijl Dogma heeft daaraan sterk bijgedragen, omdat die beweging alle andere elementen van het filmen afpelde. Wat je over hield, daar moest je het mee doen.'

Biers vaste scenarist is de Deen Anders Thomas Jensen (40), die niet alleen haar grootste successen schreef, maar zelf ook naam maakte als regisseur van inktzwarte komedies zoals Adam's Apples (2005), waarin een priester (Mads Mikkelsen) op onorthodoxe wijze een neonazi helpt te reïntegreren.

Jensen: 'Toen ik begon, nu vijftien jaar geleden, bestond er veel onderlinge jaloezie tussen Deense regisseurs en was het ongebruikelijk om scripts en ideeën aan een collega te tonen. Nu is dat volkomen omgekeerd: ik lees en beoordeel voortdurend scripts van anderen, zoals ze dat ook bij mij doen. Die omwenteling schrijf ik zonder meer toe aan Lars von Trier, die de gesloten cultuur doorbrak met Zentropa, en vrijelijk zijn naam en ideeën deelde.'

Wat ook hielp: er stond een generatie goede acteurs op. 'Dat is iets waar ik niet zomaar een verklaring voor heb. Maar plotseling had je ze voor het uitkiezen.'

Jensen prijst de dogmaschool, maar wijst er op dat die ook nadelen kende: eenvormigheid. 'Lange tijd was het erg moeilijk om producenten ervan te overtuigen dat er soms wat meer miljoenen nodig zijn. Dan somden ze gewoon wat dogmatitels op: waarom doe je het niet zo? Dat speelde allemaal in de tijd dat de bioscopen een enorme kwaliteitssprong maakten, dus je zat op een perfect scherm te kijken naar wiebelige rotzooi zonder belichting. Gelukkig lijkt dat nu echt voorbij: de budgetten worden groter en de diversiteit aan genres neemt toe.'

Volgens het Nederlands Filmfonds, dat vanaf 2013 naar Scandinavisch model gaat werken, met consulenten uit het filmvak, besteedt Denemarken via nationale en regionale filmfondsen jaarlijks 47 miljoen euro aan filmfinanciering (8,6 euro per hoofd van de bevolking). In Nederland is dat na de bezuinigingen nog maar 24 miljoen euro (1,44 euro per hoofd van de bevolking).

Geld. Regisseur en scenarist Tobias Lindholm (34) noemt het direct als de Deense hausse ter sprake komt. 'Als ik zeg dat ik 5 speelfilms heb geschreven en 30 uur televisie én 2 speelfilms heb geregisseerd, terwijl ik net 5 jaar van de filmacademie af ben, vallen scenaristen uit andere landen achterover. Dat is idioot veel. En het wordt allemaal mogelijk gemaakt door de Deense overheid, die veel investeert.'

Lindholm schreef en regisseerde (samen met Michael Noer) het snoeiharde gevangenisdrama R, dat in 2010 in première ging op het Rotterdam Filmfestival.

Daarnaast is Lindholm een van de schrijvers van de populaire tv-serie Borgen, die zich afspeelt binnen de Deense politiek, en werkt hij als scenarist voor regisseur Thomas Vinterberg (Festen). Hun film Jagten, over een man die ervan wordt beschuldigd een kind te hebben misbruikt, draait volgende maand in de Nederlandse bioscoop. Hoofdrolspeler Mads Mikkelsen (After the Wedding, Casino Royale) won op het Cannes Filmfestival de prijs voor beste acteur.

Lindholm is deze week in Venetië met door hem geregisseerde A Hijacking, een drama over een Deense kok (Pilou Asbaek, uit R en Borgen), die maandenlang vastzit op een door Somalische piraten geënterd schip. Ook die film is aangekocht door een Nederlandse distributeur.

Bij al het succes heeft niets Lindholm zo verbaasd als de internationale verkoop van het mede door hem bedachte Borgen. 'Bij de pitch was ik bang dat de Deense omroep ons idee onvoldoende dramatisch zou vinden. En nu kijken ze zelfs in Korea naar die serie over Deense politiek. Dan kan dus alles.'

Love is All You Need (Susanne Bier) gaat op 27 september uit in de Nederlandse bioscoop, Jagten (Thomas Vinterberg) op 25 oktober.

--------------------------------------------------------

Deense filmindustrie al ruim een eeuw aan de top

Is het niet wat overtrokken, al dat gejubel over de sterke Deense filmindustrie? Nou, nee. Wie de feiten op een rij zet, kan er niet omheen: de Denen doen het goed. Al jarenlang.

De bezoekcijfers zijn over de hele linie uitstekend, zowel in eigen land als internationaal. En dat commerciële succes wordt geflankeerd door artistieke waardering, in de vorm van prijzen en lovende kritieken.

Neem alleen al het afgelopen jaar: Deense speelfilms wonnen in 2011 meer dan vijftig filmprijzen wereldwijd. Het succesvolst was Susanne Bier met

In a Better World

, goed voor onder meer een Oscar en een Golden Globe. Ook op de belangrijkste filmfestivals was het raak: in Cannes waren er prijzen voor Lars von Triers

Melancholia

(Kirsten Dunst als beste actrice) en

Drive

van Nicolas Winding Refn; in Berlijn werd

A Royal Affair

van Nikolaj Arcel tweemaal bekroond.

In het kielzog van die uitschieters weten ook veel kleinere Deense films hun weg te vinden naar internationale festivals en bioscopen. Andere Deense producties komen nooit over de grens, maar trekken vaak wel een groot binnenlands publiek. Deense films waren in het eerste kwartaal van 2012 goed voor 35 procent van het bioscoopbezoek; meer dan een op de drie Denen kijkt dus liever naar een Deense film dan naar een Hollywoodproductie.

Het zijn cijfers waar Nederland (met drie keer zoveel inwoners) slechts van kan dromen. En dat alles wordt bereikt met bescheiden middelen. Een Deense speelfilm kost gemiddeld 2,3 miljoen euro - niet veel, gezien de opbrengst en kwaliteit. Bovendien vormen speelfilms niet de enige succesfactor; van oudsher is Denemarken ook sterk in jeugdfilms, animatie en documentaires. En dan is er nog het Deense televisiedrama, met series als

The Killing

en

Borgen

succesvoller dan ooit.

Het lijkt de Denen in de genen te zitten. Al in de begindagen van de cinema waren ze dominant. Tussen 1909 en 1914, de 'gouden periode', gold Denemarken als een minstens zo belangrijk centrum van de filmindustrie als Hollywood. Deense melodrama's waren in heel Europa populair en actrice Asta Nielsen groeide uit tot een wereldster.

Die leidende positie wisten de Denen na de komst van de geluidsfilm niet vast te houden. Maar met Carl Theodor Dreyer, maker van meesterwerken als

The Passion of Joan of Arc

(1928) en

Vampyr

(1932), deed het land er nog altijd toe. Vanaf de jaren zestig verwierf de Deense cinema ook faam om andere dan artistieke redenen: de erotische film begon er aan een opmars. Denemarken was het eerste land waar de filmcensuur werd afgeschaft en pornografie legaal werd.

Een opleving van de serieuze film komt in de jaren tachtig, wanneer achtereenvolgens

Babette's Feast

van Gabriel Axel en

Pelle de Veroveraar

van Bille August een Oscar winnen. In diezelfde periode duikt ook Lars von Trier op, wiens eerste films meteen al in Cannes worden vertoond. Vanaf het begin van de jaren negentig is Von Trier de spil van het Deense filmsucces.

Met zijn Dogma 95-beweging schudt hij de filmwereld wakker: films kunnen best zonder kunstmatige belichting, speciale decors of soundtracks. Met kleine digitale camera's zitten de dogmaregisseurs hun acteurs dicht op de huid. Het blijkt een trend die nauwelijks te stoppen is; overal duikt ineens die semidocumentaire stijl op. Von Trier zelf lapt de regels al snel weer aan zijn laars, maar zijn Dogma-film

The Idiots

blijft, samen met Thomas Vinterbergs

Festen

, een hoogtepunt van de beweging.

Naast Vinterberg levert de Deense filmacademie in die periode nog veel meer nieuwe talenten af. Ze schrijven scenario's voor elkaar en helpen elkaar waar mogelijk. Ook de publieke omroep profiteert ervan. Vanaf de jaren negentig vindt een kruisbestuiving plaats tussen de Deense film- en televisiewereld; een trend die overigens ook weer werd ingezet door Lars von Trier, met zijn populaire ziekenhuisserie

The Kingdom

(1994).

Het is lastig te zeggen wat de Deense films zo goed maakt. Iedere regisseur heeft zo zijn sterke punten, en natuurlijk zitten er ook flops tussen. Duidelijk is wel dat de gemiddelde kwaliteit hoog is. 'Production value' heet dat: alle technische aspecten zijn dik in orde. Daarnaast vallen de sterke scenario's op, net zoals het goede acteerwerk.

Dat ze een nieuwe gouden periode beleven, dat zullen de Denen niet gauw zeggen. Maar voorlopig blijven ze scoren. Ook het komende jaar is er genoeg om naar uit te kijken: de nieuwe film van Thomas Vinterberg bijvoorbeeld, of de Zweeds-Deense detectiveserie

The Bridge

. En natuurlijk

The Nymphomaniac

, het tweeluik waarmee Von Trier de Deense pornotraditie nieuw leven gaat inblazen - ongetwijfeld op geheel eigen wijze.

--------------------------------------------------------

Deense toppers door de jaren heen

Ordet

(Carl Theodor Dreyer, 1955)

Pelle de Veroveraar

(Bille August, 1987)

Nightwatch

(Ole Bornedal, 1994)

The Kingdom

(Lars von Trier, 1994, tv)

Pusher

(Nicolas Winding Refn, 1996)

Festen

(Thomas Vinterberg, 1998)

Dancer in the Dark

(Lars von Trier, 2000)

Dogville

(Lars von Trier, 2003)

Brothers

(Susanne Bier, 2004)

Adam's Apples

(Anders Thomas Jensen, 2006)

An Education

(Lone Scherfig, 2009)

In a Better World

(Susanne Bier, 2010)

Armadillo

(Janus Metz, 2010)

Drive

(Nicolas Winding Refn, 2011)

--------------------------------------------------------

Nu nog te zien: A Royal Affair

'Iedere Nederlandse journalist wil dat weten', zegt regisseur Nikolaj Arcel lachend, gevraagd naar het geheim van de Deense filmindustrie. Arcels kostuumdrama A Royal Affair, nu hier in de bioscoop, is een van de recente Deense succesfilms. 'Het antwoord ligt misschien in onze goede filmacademie, waar veel aandacht wordt besteed aan het scenario. Veel Deense films zien er artistiek uit, met beweeglijk camerawerk en zo, maar in wezen zijn de verhalen extreem commercieel. Ze zijn sterk op het publiek gericht', zegt Arcel. 'Daarnaast hebben we natuurlijk Lars von Trier. Hij is de ideeënman. Zonder hem waren we nergens.'

--------------------------------------------------------

Denen op komst

Film

Ronal the Barbarian

(Kresten Vestbjerg/Thorbjørn Christoffersen/Philip Einstein) - vanaf vandaag

The Possession (Ole Bornedal)

- vanaf 20 september

Love Is All You Need (Susanne Bier)

- vanaf 27 september

Company Orheim (Arild Andresen)

- vanaf 4 oktober

The Hunt (Thomas Vinterberg)

- vanaf 25 oktober

TV

The Bridge

- vanaf 20 oktober bij de KRO

Borgen

- vanaf 10 januari bij de VARA

The Killing III

- verwacht in 2013

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden