Snusgate EU: 'Deze hele zaak stinkt'

Vandaag bespreekt het Europees Parlement het ontslag van eurocommissaris John Dalli na een affaire over snus: zuigtabak. 'Een karaktermoord', zeggen parlementariërs. En een affaire die Commissie- voorzitter Barroso meer en meer beschadigt. Door

Dinsdagmiddag 16 oktober 2012 stapt Europees Commissaris John Dalli (Gezondheidszorg) volkomen onverwacht op na een onderhoud met Commissievoorzitter José Manuel Barroso. Op tafel ligt een brisant rapport van de Europese anti-fraudedienst OLAF waarin Dalli ervan wordt beschuldigd in ruil voor 60 miljoen euro aan steekpenningen de Europese tabakswetgeving te willen versoepelen. Dat de kleine, gemoedelijke Maltees alles met klem ontkent, mag niet baten.

Ruim zeven maanden later blijft er steeds minder over van wat een uitgemaakte zaak leek.

De resolute afhandeling ervan door Barroso en OLAF-directeur Giovanni Kessler, keert als een boemerang op hen terug. Het Europees Parlement ruikt bloed en legt vandaag in een speciale vergadering Kessler op de rooster. 'Deze hele zaak stinkt', concludeert europarlementariër Bart Staes (Groenen) over wat in Brussel 'Snusgate'of 'Dalligate' is gaan heten.

Zijn collega Ingeborg Grässle (Europese Volkspartij) zegt dat ze 'met stomheid geslagen was' toen ze het uitgelekte OLAF-rapport las. 'En eerlijk gezegd ben ik nog steeds sprakeloos.' Grässle houdt namens het Europees Parlement een vinger aan de pols bij OLAF. 'Ik dacht: er moet toch ergens een snipper bewijs tegen Dalli in dat rapport staan. Maar er is helemaal niets. Dit was geen onderzoek, dit was de executie van Dalli. Een karaktermoord met voorbedachten rade.'

Het vertrouwelijke onderzoeksrapport van OLAF is zonder meer spannende lectuur. Er zijn inspecties ter plekke op Malta, telefoontaps en urenlange verhoren met even opmerkelijke - 'We konden Dalli overal ter wereld ontmoeten, maar wel tegen 60 miljoen euro' - als hilarische uitspraken: 'Mijn baas heet God.'

Die laatste komt voor rekening van Silvio Zammit, de spil en slechterik in Dalligate. Zammit presenteert zich in het OLAF-rapport als een pocher, een sjacheraar annex zakenman die niets anders doet dan de ganse dag bellen met iedereen van enig belang op Malta. Zijn pizzeria Peppi's Kiosk is het decor van verscheidene cruciale Dalligate-ontmoetingen. Zammit is 'vriend en familie' van Europees Commissaris Dalli tot wie hij - zo blijkt uit de door OLAF onderschepte telefoontjes - vrijwel dag en nacht toegang heeft.

Het is dan ook tot Zammit dat de Zweedse tabaksproducent Swedish Match zich richt in een poging Dalli te bespelen. De eurocommissaris is op dat moment (najaar 2011) bezig de bestaande EU-tabaksrichtlijn te actualiseren. Er is Swedish Match veel aan gelegen het bestaande exportverbod op 'snus' (zuigtabak) - razend populair in Zweden maar niet verkrijgbaar daarbuiten - uit de richtlijn te krijgen.

Swedish Match benadert Zammit via de Maltese consultant Gayle Kimberley, een EU-ambtenaar die tijdelijk met verlof is. De contacten verlopen soepel en op 6 januari 2012 ontmoeten Zammit, Kimberley en Dalli elkaar op Malta. Het gesprek duurt zo'n 20 minuten en is vooral bedoeld om de Commissaris te informeren over wat snus eigenlijk is.

'Bedrag van zes nullen'

Swedish Match is tevreden en vraagt Kimberley een tweede afspraak met Dalli te maken, dit keer om zaken te doen. Op 10 februari belt Kimberley haar opdrachtgever. Ze beweert dat ze Dalli zonet heeft gesproken en die zou bereid zijn het snusverbod op te heffen in ruil 'voor een bedrag met zes nullen'. Een explosief aanbod. Alleen: de ontmoeting met Kimberley tijdens welke Dalli de steekpenningen zou hebben gevraagd, heeft nooit plaatsgevonden. Het was een leugen van Kimberley, mogelijk om indruk te maken op Swedish Match. Tegen OLAF biecht ze op dat het Zammit was die geld vroeg. Zelfs haar geuite vermoeden dat Dalli ervan op de hoogte zou zijn, was 'pure speculatie'.

Zammit, op zijn beurt, probeert de OLAF-onderzoekers onder tafel te bluffen. 'De ene keer vroeg ik 100 miljoen, dan weer 50, 40, 30, 10, 20 of 1 miljoen voor mijn diensten', zegt hij over zijn gesprekken met Swedish Match. Geconfronteerd met de bewering van de tabaksfabrikant dat Zammit zei dat Dalli 60 miljoen betaald moest worden, reageert de Maltese zakenman met een even kort als cryptisch: 'Ha-ha-ha.'

Tijdens zijn ondervraging bezweert Dalli nooit om geld te hebben gevraagd. Hij dreigt iedereen die anders beweert voor de rechter te slepen. De voormalige Commissaris vertelt dat hij twee keer - op Malta tijdens zijn vakanties - vertegenwoordigers van de tabaksindustrie heeft ontmoet. Het eerste gesprek - 'dat duurde 15 minuten' - vond plaats in 2010 en ging volgens Dalli over het bestrijden van sigarettensmokkel. De tweede ontmoeting was op 6 januari 2012 met Swedish Match-consultant Kimberley. 'Ik heb haar direct geantwoord dat de Commissie niet van plan was het exportverbod voor snus op te heffen. Dat is de laatste keer dat ik die mevrouw gesproken heb.'

'Het opheffen van het snusverbod, zelfs een poging daartoe, zou politieke zelfmoord zijn geweest', zegt Dalli tegen de OLAF-inspecteurs. Dat Zammit ondertussen anders beweerde en uitbundig met de collectebus rammelde, heeft zijn goede vriend hem nooit verteld.

Hoe dan ook, Swedish Match wijst Zammits 'miljoenendeal' van de hand - na enig beraad, dat wel - en licht vervolgens de Europese Commissie in over de poging tot omkoping. De Commissie informeert OLAF die op 25 mei 2012 zijn onderzoek start.

Vijf maanden later, op 15 oktober, sluit OLAF het onderzoek af met de conclusie dat er 'geen overtuigend bewijs' is gevonden dat Dalli 'de aanstichter of het brein' van Zammits geldverzoeken zou zijn. Echter: er zijn wel 'ondubbelzinnige, indirecte aanwijzingen' dat Dalli geweten moet hebben dat zijn naam werd gebruikt om miljoenen binnen te harken. Die 'aanwijzingen' betreffen de tijdstippen van verschillende telefoontjes tussen Dalli en Zammit; de inhoud van de gesprekken kent OLAF niet. Opvallend is het belang dat OLAF hecht aan de getuigenissen van Zammit en Kimberley, personen over wie de onderzoekers zelf concluderen dat ze niet geloofwaardig zijn.

Europarlementariër Grässle heeft geen goed woord over voor het onderzoekswerk van OLAF. 'Als een niet-Europees land zoiets in elkaar zou flansen, spraken we er schande van. Maar hier doet OLAF, onze anti-fraudedienst, het onder onze ogen. Echt ongelooflijk, OLAF lijkt wel een dubieuze geheime dienst.'

Grässle en Staes wijzen op het even-eens uitgelekte rapport van het toezichthoudend comité van OLAF. Deze waakhond maakt gehakt van de door OLAF gehanteerde onderzoeksmethoden. Rechten van verdachten zijn geschonden, vaak was er geen wettelijke basis voor inspecties en verhoren, telefoons werden illegaal afgeluisterd en OLAF-baas Kessler frustreer- de het werk van zijn toezichthou- der door tegen de afspraken

in het eindrapport vrijwel direct maar Justitie op Malta te sturen.

'Kessler negeert zijn controleurs en gaat autoritair te werk. Hij creëert een staat in de staat', concludeert Staes. 'Kesslers specialiteit is manipulatie met vervalste informatie', zegt Grässle. 'Hij moet onmiddellijk opstappen.'

De OLAF-baas reageert laconiek op de kritiek uit het europarlement. Hij maakt zich geen zorgen over zijn baan. 'Het is niet de eerste keer dat parlementariërs aankondigen me onder vuur te nemen. Daar leer je mee leven.'

Volgens Kessler zijn 'sommige parlementariërs' en de Duitse pers een campagne tegen hem begonnen. 'Iedere steen die ze vinden, wordt naar me gegooid. Tamelijk riskant, want het ondermijnt de onafhankelijkheid van OLAF.'

Kessler verdedigt het 'zeer goede' rapport over Dalli. Dat er enkele 'kleine, administratieve' fouten zijn gemaakt, doet geen afbreuk aan het onderzoek. Kessler onderstreept dat OLAF niet beoordeelt of Dalli schuldig is of moet worden ontslagen.

'Dat laatste is aan de Commissie, het eerst een zaak voor justitie op Malta. OLAF verzamelt bewijzen en daarin zijn behoorlijk succesvol geweest. We hebben het onweerlegbare bewijs geleverd dat Dalli twee keer (in 2010 en 2012) privéontmoetingen heeft gehad met vertegenwoordigers van de tabaksindustrie.' Dat is in strijd met de gedragscode voor eurocommissarissen, die voorschrijft dat lobbyisten alleen in Commissiegebouwen mogen worden ontvangen.

Verwijst Kessler subtiel naar de verantwoordelijkheid van Commissievoorzitter Barroso, de europarlementariërs doen dat openlijk. 'Dalligate' is door hen omgedoopt in 'Barrosogate'. Staes vindt het 'onbegrijpelijk' dat Barroso louter op basis van het OLAF-rapport Dalli op 16 oktober tot vertrek dwong. 'Dalli vroeg 24 uur bedenktijd maar kreeg een half uurtje, niet genoeg om contact op te nemen met zijn advocaat, zelfs niet om zijn vrouw te bellen.'

Paniek Barroso

Volgens Staes is Barroso in paniek geraakt. Hij vermoedt - 'fingerspitzengefühl' - dat de Commissievoorzitter of zijn naaste omgeving, de nieuwe tabaksrichtlijn wilde afzwakken. Hij wijst op de opmerkelijke mailwisseling tussen secretaris-generaal Catherine Day, de rechterhand van Barroso, en Swedish Match, direct na het vertrek van Dalli.

Staes: 'In die mail vraagt Swedish Match om een persoonlijk onderhoud met Day over de nieuwe tabaksrichtlijn.'

Volgens Staes moest Dalli het veld ruimen omdat hij het snusverbod wilde handhaven. 'Dalli is geen vriend van mij, maar ik ben geneigd in zijn onschuld te geloven. John moest kennelijk hangen.'

Ook Grässle heeft vragen over 'nauwe contacten' tussen Barroso's entourage en de tabaksindustrie. Als partijgenoot van Barroso roept ze hem op heel snel duidelijkheid te verschaffen. 'Waar wacht hij nog op? Deze affaire schaadt hem meer en meer.'

Barroso's woordvoerster noemt de beschuldigingen over een kongsi met Swedish Match 'volstrekt ongegrond'. Ze wijst erop dat het snusverbod in de nieuwe tabaksrichtlijn - afgehandeld door Dalli's opvolger - overeind is gebleven. Barroso kon met het OLAF-rapport op tafel niets anders dan Dalli verzoeken op te stappen, zegt de woordvoerster. Was Dalli in bescherming genomen dan had het Europees Parlement de kop van Barroso geëist.

Op Malta wacht Dalli het strafrechtelijk onderzoek door de Maltese justitie vol vertrouwen af. 'Het OLAF-rapport was een val', zegt hij. 'De uitkomst stond van tevoren vast. De klacht tegen mij is gebaseerd op een leugen. Het is een geluk bij een ongeluk dat Kessler een complete amateur is.'

Hij heeft op zijn beurt twee rechtszaken aangespannen. Eén in België tegen Swedish Match wegens laster en een bij het Europees Hof van Justitie tegen de Commissie. 'Om mijn naam te zuiveren. Mijn reputatie is vernietigd door Barroso.'

Hij eist een morele schadevergoeding van 1 euro en daarnaast finan- ciële compensatie voor misgelopen loon, verloren pensioenrechten en het feit dat hij mogelijk nooit meer een baan krijgt.

Staes: 'Als er geen smoking gun tegen Dalli wordt gevonden, en ik zie dat niet meer gebeuren, leidt die rechtszaak tot een forse schadevergoeding. Dalli zijn carrière is beëindigd. Dat wordt een behoorlijk bedrag, met dank aan Barroso.'

Johan Gabrielsson, directeur public affairs Swedish Match

John Dalli, voormalig Europees Commissaris

Silvio Zammit, Maltese zakenman en vriend van Dalli

Citaten uit het OLAF-onderzoeksrapport

Snus is poedertabak dat los of verpakt in kleine zakjes achter de bovenlip wordt gestoken. Snus bevat nicotine en is daarmee een stimulerend middel. Na enige tijd - variërend van minuten tot uren - wordt het zakje uitgespuugd. Snus is vooral populair in Zweden en Noorwegen. Snus is minder schadelijk voor de gezondheid dan sigaretten. Niettemin is snus verslavend en daarom verboden in de EU. Voor Zweden bestaat een uitzondering, een privilege dat het bij toetreding tot de EU heeft afgedwongen.

Wat is snus?

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden