Opinie

'Snowden is een held die alles opgaf om mensen te informeren'

Dankzij Edward Snowden is er discussie of we iedere burger als potentiële terrorismeverdachte moeten zien, schrijft Brenno de Winter. 'Snowden geeft alles op, staat voor zijn daad en beschermt zijn omgeving.'

Beeld afp

Edward Snowden is een held. Niet alleen omdat hij met informatie over PRISM naar buiten trad, maar ook omdat hij zijn actie publiekelijk uitlegde. Zijn interview aan The Guardian laat zien dat hij veel van democratie begrijpt.

Het kernargument van Snowden is dat de enorme inbreuk op privacy, door het massaal vergaren van zeer persoonlijke informatie, een onderwerp moet zijn in het publieke debat. Door zijn actie is er inderdaad een debat gekomen over de vraag of het behandelen van iedere burger als een potentiële terrorismeverdachte, zoals de NSA doet, wel thuishoort in een democratische rechtstaat.

Vergaande middelen
Door de onthulling van Snowden weten we dat PRISM - zoals nu beschreven - een permanente tap is van dingen die wij zoeken op internet, contacten die wij onderhouden, documenten die wij maken, de agenda die wij beheren, mails die we verzenden en locaties waar wij ons bevinden. Via analyses valt eigenlijk ieder detail van ons leven te achterhalen. Een niet eigen overheid die echt niets in ons leven onbespied laat.

Op basis van deze informatie worden echter ook foute conclusies getrokken, zonder dat enig weerwoord mogelijk is. De Amerikaanse oud-senator Ted Kennedy overkwam dit toen zijn naam als terrorist werd aangemerkt. Daardoor werd hij herhaaldelijk op luchthavens lastiggevallen. Tientallen burgers zijn getroffen door fouten van 'intelligente systemen' uit naam van de strijd tegen terreur.

Maar ingrijpen in de persoonlijke levenssfeer heeft meer risico's. De weg ligt open voor misbruik van gegevens. Ooit moest Martin Luther King Jr. ondervinden dat de FBI misbruik maakte van informatie uit zijn jeugd om hem af te remmen in zijn strijd voor gelijke burgerrechten. De pesterijtjes zouden tot zijn dood aan toe duren. Snowden heeft aangegeven dat de permanente opslag ook voor dossiervorming bestaat. Voor wie te lastig wordt, ligt er dankzij PRISM altijd nog een dossier waarin wel iets te vinden is.

Daarnaast speelt er de problematiek van spionage. De NSA heeft met dank aan het massaal vergaren van informatie ook data in handen die niets met de strijd tegen terreur te maken heeft. Dat wordt nog meer als straks ook Dropbox aan het programma wordt toegevoegd. Van gemeenteraadslid met een iPad tot een CEO van een bedrijf met innovatieve ideeën: alles en alles vloeit in de systemen van de NSA. Daarnaast vertelde Snowden dat de Amerikanen inbreken bij Chinese bedrijven en universiteiten om gegevens te verzamelen. Ordinaire spionage lijkt dus ook een doel. Een discussie die dankzij Snowden nu concreet wordt gevoerd.

Misstand van Orwelliaanse proporties
Wat Snowden nu naar buiten heeft gebracht, is een misstand van bijna niet te bevatten proporties. Waar we altijd de Stasi zagen als het schrikbeeld, moeten we nu vaststellen dat die dienst met gerichte dossiervorming verbleekt bij de Orwelliaans aandoende opslag en analyse van de NSA. We weten dat onschuldige burgers in de strijd tegen terreur zijn geweigerd in de VS, in vliegtuigen zijn opgepakt en naar gevangenissen zijn afgevoerd. IT-systemen die op basis van patronen werken, maken nu eenmaal fouten. Ook is er onterecht een heilig geloof in ICT-systemen die 'altijd de waarheid spreken'. De affaire rond de asielzoeker Dolmatov maakte dat pijnlijk duidelijk.

Nooit is gesproken over grenzen aan bevoegdheden, het nut, de noodzaak en de effectiviteit van de ingezette middelen. Het is niet duidelijk of dit de slimste manier is van terreur bestrijden. In het geval van de aanslagen in Boston bleek het in ieder geval niet te helpen. Ook is helder dat er met recht getwijfeld kan worden aan de legitimiteit van het PRISM-programma en dat de NSA mogelijk opnieuw illegaal spioneert.

De laatste jaren hebben diverse klokkenluiders gewaarschuwd voor misstanden bij de FBI, CIA en NSA. Wat ontbrak, was concrete informatie over de reikwijdte van de programma's en die informatie hebben we dankzij Snowden nu wel. Eindelijk kunnen we de wenselijkheid van dit soort bewaking toetsen aan normen van democratie en een goed functionerende rechtsstaat. Over de reikwijdte van maatregelen moet je kunnen praten. Daar hoef je geen terroristen mee in de kaart te spelen. We weten - ook in Nederland sinds het rapport van de commissie Davids - dat staatsgeheimen veel te snel worden geclaimd.

Held
Het is moedig om met deze informatie naar buiten te treden. In mijn praktijk werk ik vaak met bronnen. Een misstand aankaarten is risicovol, want de baan staat op het spel. In de Verenigde Staten gaat dat verder. Bradley Manning liet de wereld oorlogsmisdaden zien via de video Colleteral Murder en zit nu al jaren vast. Er zijn meer voorbeelden na 11 september rond klokkenluiders en wie die verhalen niet kent moet echt begin augustus een paar van deze mensen in Nederland ontmoeten op de hackersconferentie OHM2013.

Snowden riskeert enorm zware straffen. Bij een president die zichzelf zelfs de bevoegdheid toedicht om Amerikaanse staatsburgers zonder rechterlijke inmenging te liquideren, kunnen we alles verwachten. In het interview met The Guardian geeft de klokkenluider aan heel goed de gevolgen te begrijpen en bewust toch naar buiten te zijn getreden. Dus verlaat hij heel bewust zijn familie, zijn vriendin, een goed betalende baan in het paradijselijke Hawaï om mensen te informeren.

Alleen die daad van Snowden is al heldhaftig. Door zichzelf bekend te maken staat hij voor zijn actie. Daarbij voorkomt hij dat de journalisten in kwestie in een onmogelijke positie worden geplaatst. Want uit ervaring weet ik dat staan voor je bronnen een zware opgave is. Snowden geeft alles op, staat voor zijn daad en beschermt zijn omgeving. Dan ben je een ware held.

Brenno de Winter is onderzoeksjournalist.

 
Wat ontbrak, was concrete informatie over de reikwijdte van de programma's en die informatie hebben we dankzij Snowden nu wel. Eindelijk kunnen we de wenselijkheid van dit soort bewaking toetsen aan normen van democratie en een goed functionerende rechtsstaat
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden