Snottebellen, luizen en overgewicht

Voor de opleiding van jeugdarts is amper animo. Op bezoek bij een willekeurige GG & GD: druktemakers troef. En hoe pak je overgewicht aan als de snoepautomaat regeert?...

'Zullen we even kijken of je balletjes al ingedaald zijn?'

Mis. Alsof ze tegen het kind hadden geroepen: en nu gaan we met een heel groot, scherp mes eens even lekker je buik opensnijden.

Dodelijk verschrikte ogen. Trillende onderlip. Dan een onweerswolk. Kevin van 5 heeft het hoofd in zijn blote armpjes begraven. Schokschouderend in onderbroek laat hij zich op de veilige schoot van zijn moeder vallen. Die heeft net zonder succes gepoogd het gegil van Kevin's kleine broertje te smoren. 'Maar lieverd, die mevrouw wil gewoon naar je hartje luisteren. Da's toch niet zo erg?'

Wes, bokt de lichaamstaal van een hoopje kind met snottebel. Kom niet aan z'n hartje. En afblijven van de balletjes. O zo!

'Mammaaaaa!', bl het broertje solidair.

Kevin van 5 heeft zijn kleuterstelling van onverzettelijkheid betrokken. Hoe lief de stem van mevrouw de dokter ook klinkt. Zo'n zalvendzachte stem die vast raad weet met elfjes en konijntjes en korenbloemen zo blauw. Kevin is niet uit de kramp van paniek te bevrijden. Ook de glimlach van schoolarts Ellen Need kan hem niet vermurwen.

Moeder kijkt ongemakkelijk. 'We zullen er maar geen drama van maken', besluit de schoolarts dan. Ze legt haar stethoscoop terug. 'In elk geval zag u dat z'n motoriek goed is. En dat hij goed gegroeid is.'

'Maar niet groot genoeg voor de broek van je grote broer, die je aan hebt, hevin', zegt moeder. Met een zenuwlachje van opluchting.

Als ze weg zijn, maakt Ellen Need aantekeningen op het registratieformulier. Ze zegt: 'Je moet in zo'n geval altijd in je achterhoofd houden of er geen sprake is van seksueel misbruik. Daarom vroeg ik of hij wel eens iets ergs had meegemaakt. Zijn moeder zei van niet. Nou ja, misschien heeft het kind gewoon een koppig karakter. Volgend jaar zie ik hem weer om te kijken hoe hij zich emotioneel heeft ontwikkeld.'

Je hebt er klantjes bij die het vertikken om ook na het ontbijt de tanden te schrobben. ('Rosalinde vindt die fluoridetandpasta niet lekker.') En ouders die het loopoor van hun kind met een wattenstokje tackelen en dan wordt het alleen maar erger. ('Liever een druppeltje slaolie, mevrouw').

Joyce is een spriet met ondergewicht, die de stethoscoop van de dokter uitprobeert. Joyce speelt constant de baas. 'De kinderen moeten altijd haar zin doen', klaagt haar moeder. En ook de kleine is lastig. Die luistert voor geen meter. Vader, piercing en paardenstaart: 'Als je zes keer zegt dat 't bedtijd is, gaat ze op de grond liggen.'

'Wat doet u dan?'

'Dan pak ik haar op en gooi haar op bed. Niet van een afstand hoor. En dan gaat ze brullen. Want pappa heeft haar geslagen.' 'Goed dat u grenzen stelt', zegt de arts dan maar. 'Op de foto stond de bovenkaak van Joyce naar voren. Klopt het dat ze heeft geduimd?'

'Nee hoor, dat hebben ze verkeerd opgeschreven', reageert de moeder verontwaardigd. 'Ze hep een speentje. En als ze 6 is, gooien we dat ding wel weg.'

Een spreekkamer verderop bij de jeugdgezondheidszorg in het GGD-gebouw te Ede behandelt schoolarts Marie-Josortenhorst een bedrijfsongeluk uit het moderne gezinsleven. Ricky geheten. Ricky moet op de gang wachten, nadat is vastgesteld dat hij geen ruisje meer heeft op z'n hart.

Ricky heeft het zwaar. Sinds opa stierf. En de scheiding kwam. 'Als iets even niet lukt, raakt hij in een driftbui.' Het jongetje slaat alles van zich af wat hij te pakken kan krijgen. 'Dan weet ik me geen raad', zegt de moeder. 'Dat kan een halve dag duren, en dan gaat-ie op bed liggen. Hij is best wel veel boos op mij. Het laatste jaar is het extreem. Daar maak ik me grote zorgen over.'

'Om die scheiding ben ik door een diep dal gegaan', zegt de moeder. 'Nou durf ik hem niet hard aan te pakken, want bij z'n geboorte is z'n ademhaling gestopt en heeft Ricky een week aan de monitor gelegen. Hij krijgt spontaan bloedneuzen en blauwe plekken. Ik maak me zorgen, weet u. Ricky is ook lief hoor, hij zegt wel honderd keer per dag tegen me: ''Mamma, ik hou zoveel van je''.'

D

e arts: 'Dat kan wijzen op een stukje verlatingsangst.'

'Ik heb hem en z'n zusje een halfjaar uit handen moeten geven omdat het zo slecht met mij ging', zegt de moeder. 'Ik heb me moeten laten opnemen in een kliniek, omdat ik bang was dat ze hem en z'n zusje zouden afpakken.'

De schoolarts: 'Ik denk dat het verstandig is om u te verwijzen naar het bureau Jeugdzorg. Hoe groot de wachtlijst daar is, weet ik niet. Maar ik zal u een folder meegeven. Dan kunnen ze hem daar een stukje observeren.'

De schoolarts, later: 'Deze mevrouw heeft bij de huisarts alleen de bloedneuzen van haar kind ter sprake gebracht. En daar een stuk verhaal achter gehouden. Bij ons durven ouders pas hun hart te luchten.'

Maar wconcludeerde een promovendus in 1999 in zijn proefschrift? 'Werk van schoolarts haalt niets uit, heeft soms averechts effect.' Meteen veegden tegenstanders de vloer aan met 's mans onderzoek.

Feit is dat er amper animo is voor de opleiding tot jeugdarts. 'Dat kan een groot probleem worden', erkent Margreet Wagenaar, voorzitter van de commissie Honderd Jaar Schoolarts.

Het beeld was er van: bullebak in witte jas. Die commandeerde dat je op de muis van je hand moest blazen, dan keek hij in je onderbroekje. Schoolmelk was er, 's winters werden de half bevroren flesjes bij de kachel gezet.

Zaandam en Arnhem claimen alletwee de eerste schoolarts. De wet zei dat zieke kinderen niet naar school mochten. Maar bleven ze thuis, dan waren ze strafbaar, volgens de leerplichtwet van 1901. Hele scholen sloten door cholera, tyfus, roodvonk, difterie.

De Artsenvereniging Jeugdgezondheidszorg Nederland heeft een deftig boek over die 100-jarige geschiedenis in de pen. De eeuw van de schoolarts - waarvan er tegenwoordig zo'n 550 zijn - is die van de hoofdluis. Nooit weggeweest, hoofdluis. En je had schimmelziekte die stonk naar muizenpis. Nu dreigt een groter gevaar.

Overgewicht is het nieuwe target. In haar Leidse kantoor noemt woordvoerder Wagenaar vetzucht hprobleem dat scholieren in het verderf stort. Met suikerziekte, hart- en vaatklachten als grimmig toekomstperspectief.

In het voortgezet onderwijs ziet de schoolarts het aantal risicogevallen dramatisch stijgen. Een verdubbeling in twintig jaar. Blubberiger en vetter worden ze, kinderen van Nederland. Je moet wel verdraaid sterk in je schoenen staan, wil je zakgeld niet in de gleuf van de cola- en marsjesautomaat in de kantine verdwijnen: dat vervloekte paard van Troje. En langs de berm liggen de zakjes boterhammen van thuis. 'Heel zorgelijk', zegt Janine Bezem, hoofd Jeugdgezondheidszorg van Hulpverlening Gelderland Midden.

'Drink glas frisdrank per dag en in een jaar tijd ben je 5 kilo zwaarder', vult haar collega Kortenhorst aan. Vecht de schoolarts dan niet tegen de bierkaai? Nee, meent Bezem. 'Je kunt op de kleuterschool al beginnen met de vraag: wat gaat er er door jouw mondje?' Ze kent een school die nu nt de snoep- en chips-automaat ook broodjes gezond en fruit in de aanbieding doet. En geen Fristi, maar melk. 'We zullen de preventieslag moeten aangaan', doceert Kortenhorst optimistisch. 'Zoveel dikke meiden die om hun omvang worden gepest. Dat is een enorm medisch en psychosociaal probleem.'

Faalangst, depressies, problemen op school of thuis; bij het voortgezet onderwijs krijgt 14 procent van de leerlingen er last van. De schoolarts opereert steeds meer op psychosociaal terrein. Ook voor de allerjongsten die zindelijk moeten zijn en, vers uit de bescherming van het gezin, aan nen trits verwachtingen moeten voldoen. Leren luisteren: zoiets. Luisteren is vet uit bij kinderen.

Zojuist heeft schoolarts Kortenhorst een vijfjarig meisje onderzocht dat om letterlijk alles strijd voert met haar (hinkende) moeder. Snoepen en niet eten. 'Dat kind gaat over alle grenzen heen. Moeder kennelijk ook. Zag u hoe het kind nadeed hoe ze voor haar billen kreeg? Nou ja, omdat mamma binnenkort aan haar knie wordt geopereerd, kan ik die niet meteen de hulpverlening in sturen. Volgende pati.'

B

ianca, eveneens uit de categorie druktemakers. Op school doorlopend afgeleid en stilzitten ho maar. 'Ze is een maand te vroeg geboren, en toen begon ze direct al te schoppen', zegt de moeder zuchtend. 'Ze haalt me het bloed onder de nagels vandaan. Ik heb nou homeopatische pilletjes, maar pas na twaalf weken kun je resultaat zien.'

'Maar in de vijver hebben we twee eendjes', zegt Bianca stralend. Er is aan Bianca niets dat niet beweegt.

'Je bent goedgekeurd', zegt de schoolarts.

'Maar als ik nou niet goed was?', vraagt Bianca uitdagend.

'Die heeft overal antwoord op', zegt de moeder. En ze doet de moeilijkste puzzels, dat ik denk: da's niet normaal.'

Schoolarts: 'Maar ze tekent een poppetje met benen aan de nek vast. Dat is hiermee in tegenspraak.' Over drie maanden terugkomen. En dan buitelt de overtreffende trap van druk onder de naam Colin binnen. Colin leegt meteen het glas met keelspatels op het bureau van de schoolarts, en windt er elastiekjes om. Dat kind moet je onder de duim houden, had de kinderarts gezegd. Anders krijgt u grote problemen, mevrouw. Negen weken was Colin toen. 'We dachten: dit kind is abnormaal', zegt de moeder. 'Maar toen merkten we op een partijtje dat e kinderen daar ook zo druk waren.'

De schoolarts kijkt er niet meer van op. Kinderen leven in een chaotische wereld, moeten ongelofelijk presteren. Op club? Gescheiden ouders? Geweld op tv? Zo'n 5 tot 10 procent is te druk (en 3 procent ADHD). 'Wij sporen de oorzaken op', zegt Janine Bezem. 'En praten met de ouders.'

Schoolarts. Laag in aanzien vergeleken met het beroep van pakweg chirurg. 'Er zit geen herohe kant aan ons vak', beaamt Janine Bezem. 'Wij genezen geen kanker.' 'Maar onze gezondheidswinst is veel groter', zegt haar collega fel. 'Het aantal gezondheidsjaren dat je wint door een stukje preventie is vele malen groter dan door genezing.'

Na honderd jaar nog steeds een stukje roeping, schoolarts.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden