Snoezelen in het ziekenhuis

Waarom geen lavendelolie voor het slapengaan? In steeds meer instellingen rukt de complementaire zorg op. De vraag is wel hoever verpleegkundigen kunnen gaan....

Reiki, therapeutic touch, aromatherapie, voetzoolmassage of Bachtherapie verwacht je niet zo snel in een regulier ziekenhuis of zorgcentrum. Toch is er een toenemend aantal instellingen dat dergelijke methoden om de levensomstandigheden van patiënten en cliënten te verbeteren, al dan niet oogluikend, toestaat. Er is zelfs een speciale vereniging voor complementaire zorg, zoals deze aanvullende zorg wordt genoemd. Van daaruit proberen verpleegkundigen het woord te verbreiden.

Er zijn inmiddels zorgcentra, vooral verpleeg- en verzorgingshuizen, waar verpleegkundigen uitdrukkelijk worden uitgenodigd en zelfs geschoold in het geven van complementaire zorg. In sommige andere instellingen, zoals het Nijmeegse St. Radboud ziekenhuis, zijn zulke activiteiten juist verboden. Maar de meeste instellingen hebben geen beleidslijnen hiervoor opgesteld en daar worden de extra activiteiten van het verplegend personeel gedoogd.

Om hoeveel behandelingen het jaarlijks gaat, blijft daarom gissen, maar dat het aantal toeneemt, staat buiten kijf. Opleidingen voor complementaire zorg floreren en ook de vereniging groeit gestaag. 'Ik heb het gevoel dat het niet meer tegen te houden is', zegt Anneke Huisman, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Complementaire Zorg. Ze benadrukt dat het om zorg gaat en niet om therapie.

In de moderne zorg, waar de behoeften en wensen van patiënten en cliënten meer voorop staan, ligt de basis voor complementaire zorg besloten. 'Zorg op maat', 'warme zorg' en 'snoezelen' (het aanbieden van aangename zintuiglijke prikkels) maken duidelijk dat er meer is dan alleen opereren, pillen en therapie, en dat mensen in ziekenhuizen en verpleeghuizen recht hebben op aanvullende zorg die hun (soms langdurige) verblijf zo aangenaam mogelijk moet maken.

Massage, ontspanning, muziek en koude en warme lappen behoren al lang tot de reguliere verpleging. Waarom kunnen daar geen geuren, handoplegging en reiki bijkomen? 'Als je een etherische olie inzet, kun je een futloze patiënt stimuleren of een onrustige juist doen slapen', weet Huisman. 'Voor verpleegkundigen zelf is het ook fijn dat ze iets kunnen doen om pijn te verzachten of iemand te doen ontspannen. Zij voelen ze zich vaak met de rug tegen de muur staan.'

De complementaire zorg slaat vooral aan binnen verzorgings-en verpleeghuizen, waar het accent meer op care dan op cure ligt. 'Wat maakt het uit? Als het werkt, de bewoners er gelukkiger door zijn en hun gezondheid niet wordt geschaad, heb ik er geen enkele moeite mee', zegt Jan Dekker, sectorhoofd zorg van het Zonnehuis in Zuidhorn. Daar staat men, na een experiment op twee units, op het punt de complementaire zorg op alle afdelingen in te voeren.

Nu vallen therapeutic touch en healing niet binnen de in Zuidhorn gehanteerde definitie, maar Dekker zou niet weten waarom dat niet zou veranderen. 'Je moet wel uitleggen wat je aan het doen bent, want voor de nuchtere Groningers moet het niet al te zweverig worden.'

Anneke de Bruin, zorgmanager van het verpleeghuis Anthonius IJsselmonde in Rotterdam, waar complementaire zorg wordt ingevoerd in alle tien vestigingen van de moederorganisatie KVV-Rotterdam, ziet liever geen healing. 'Het moet geen behandeling worden. De grenzen moeten goed bewaakt worden', meent ze. 'Maar aanraking, massage, geur en muziek horen bij ons in de integrale basiszorg, zoals wassen, nagels knippen en haren doen. Door geschoolde mensen die praktijklessen hebben gevolgd.'

Er is, na een onderzoek op vier afdelingen, een paar jaar overheen gegaan voor het besluit werd genomen. 'Cliënten en personeel ervoeren het als positief en het welbevinden ging erdoor omhoog. Of dat kwam door bijvoorbeeld massage of de extra aandacht, weet ik niet. Dat maakt ook niet zoveel uit. Verplegen is vaak hectisch, daarom is het goed dat je af en toe, bijvoorbeeld door een aromatherapie, wat langer tijd kunt nemen voor een één-op-één contact tussen bewoner en verzorgende.'

Dat gebrek aan wetenschappelijk bewijs was voor het Nijmeegse UMC St. Radboud reden de complementaire zorg te verbieden. Emmy Janssen, directeur staf zorg, zet uiteen dat een academisch ziekenhuis de nadruk legt op evidence based zorg.

'We hebben een enquête gehouden, waaruit bleek dat veel van wat complementair genoemd wordt, zoals massage of warme en koude compressen, al tot de reguliere verpleegzorg behoort. Slechts enkele verpleegkundigen en patiënten hadden behoefte aan andere zorg, zoals therapeutic touch, reiki of aromatherapie. Dat familieleden die geven, vinden wij geen probleem. Maar als verpleegkundigen het doen, moet je onderzoeken of het nuttig is en hen erin scholen. Dat het niet zou schaden, is voor ons onvoldoende. Wij denken ons schaarse budget beter in te kunnen zetten, dus hebben we duidelijkheid gecreëerd.'

In veel zieken- en verzorgingshuizen woedt de discussie, waarmee men liever niet in de openbaarheid treedt. 'Het ligt gevoelig', laat bijvoorbeeld de woordvoerder van het Medisch Centrum Alkmaar weten. De complementaire zorg zal zich echter uitbreiden als een veenbrand, verwacht Astrid Noorden 'de moeder' van de complementaire zorg in Nederland. Deze natuurarts heeft zich altijd sterk gemaakt voor integratie van complementaire en reguliere zorgsystemen. Iets wat ze 'totale zorg' noemt.

'Ziekenhuizen werken niet in een vacuüm. Aan de basis worden enorm veel alternatieve geneeswijzen en zelfzorggeneesmiddelen toegepast. Die kunnen ook binnen de instituties een plaats krijgen. Wat voor de een regulier is, noemt de ander alternatief', zegt ze. 'De competentie en grenzen moeten helder zijn en verpleegkundigen moeten erin geschoold zijn. Dat kan tot prachtige samenwerking met artsen leiden, tot een verrijkende gezondheidszorg.'

Noorden vindt dat te veel accent gelegd wordt op wat niet kan en te weinig op wat wel kan. 'Het is bijna onethisch om deze vormen van zorg te weigeren', zegt de natuurarts. 'Het moet niet stiekem gebeuren, het moet bespreekbaar blijven. De verpleging moet zelf haar grenzen bepalen. Ik ben blij dat het Radboud handelingen die tot de complementaire zorg behoorden nu tot de reguliere zorg rekent.'

Ziekenhuizen zullen er niet aan ontkomen samen te werken met alternatieve zorgsystemen, voorspelt Noorden. Zo niet binnen hun muren, dan toch extramuraal. 'Als je ziet hoe mensen liggen te spinnen door dit soort complementaire zorg. Je zou dat ook willen als het je oma was.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden