Snelle trein bezorgde Mansveld vooral hoofdpijn

Nieuwkomer Wilma Mansveld betaalt de politieke rekening voor het Fyra-echec. De staatssecretaris zat in een benarde positie en maakte die zelf nog benarder.

Formateur Mark Rutte ontvangt op 1 november 2012 de dan nog onbekende Wilma Mansveld, voor de PvdA kandidaat-staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu. Beeld ANP

Misschien was het lot van Wilma Mansveld al bezegeld toen de onbekende politica - anderhalf jaar gedeputeerde in Groningen - amper een paar dagen rondliep in Den Haag. Bij de portefeuilleverdeling van Rutte II in 2012 bleek dat de oude en nieuwe minister van Infrastructuur, Melanie Schultz, een sterke voorkeur had voor waterbeheer. De onbekende Mansveld nam van haar het spoor over, inclusief het ultieme migrainedossier, de Fyra.

In een klap nam de Groningse daarmee ook de zonden van haar voorgangers op zich. 'Het is de democratische plicht van een bewindspersoon om ook verantwoordelijkheid te nemen voor de eventuele fouten uit het verleden', constateerde ze zelf gisteren bij haar aftreden. Ergens moest de rekening voor de lange foutenreeks rond de Fyra terechtkomen. Bij Mansveld dus, een staatssecretaris die nooit een machtsbasis wist te vergaren in Den Haag.

De PvdA-top stemde in met de loodzware portefeuille voor de nieuwkomer. Het paste bij de euforie in de begindagen van het kabinet-Rutte II: een zeer onervaren bestuurder als politiek hoofdverantwoordelijke voor de Fyra? Waarom niet?

Terugblikkend is duidelijk dat Mansveld een abonnement op politieke ellende kreeg.

Ontkend

Minister Schultz heeft altijd ontkend dat ze doelbewust een explosief dossier in de loodgietertas van haar nietsvermoedende staatssecretaris stopte. Zij kon naar eigen zeggen ook niet weten dat de Fyra al bij de eerste ritjes zou gaan rammelen. Toch ging het zo: een paar weken na haar aantreden zat Mansveld al tot de hals in de problemen.

Eerst moest de staatssecretaris in haar wittebroodsweken een deal sluiten met de Belgen om de Fyra überhaupt richting België te krijgen. Een paar maanden later konden de haperende Italiaanse treinen al weer van de rails en mocht Mansveld op zoek naar een alternatief.

Het is verleidelijk om de vertrokken staatssecretaris te zien als een slachtoffer, de naïeve buitenstaander die mocht opdraven om de klappen op te vangen. Maar Mansveld heeft ook weinig gedaan om aan dat lot te ontsnappen.

Veel voorgangers gingen de mist in, maar bijna niemand krijgt er in het rapport van de enquêtecommissie zo van langs als Mansveld.

Korte bloemlezing

Een korte bloemlezing. De Belgen gniffelden over de deal die ze met Mansveld sloten. Zelfs na alle gebreken van de Fyra weigerde de staatssecretaris te erkennen dat er iets mis was met de inspectie. En ze slaagde er niet in om een goed alternatief voor de Fyra op te rails te krijgen, ook al vindt ze zelf van wel.

Volgens de commissie informeerde ze de Kamer meerdere keren onvolledig en onjuist. Haar ministerie vergat cruciale stukken naar de enquêtecommissie te sturen, pas bij navraag kwamen ze alsnog. 'Wat ik er ook van vind, het betekent dat ik iets niet goed heb gedaan', zei Mansveld bij haar vertrek.

De harde conclusies van de enquêtecommissie bevestigden een beeld dat in Den Haag al langer bestond. Mansveld is een harde werker en een kordaat persoon, maar ze worstelde met haar complexe portefeuille en leek soms het overzicht kwijt.

Geen overzicht

Bij de NS, ProRail en het ministerie was de laatste maanden (anonieme) kritiek op te vangen over haar functioneren.

De relatie met de oppositie verkilde eveneens. Kamerleden willen graag gevleid worden, maar Mansveld hield zich daar verre van.

Een mild oordeel van de enquêtecommissie had haar verblijf in Den Haag kunnen rekken, maar iedereen die gisterochtend het rapport onder ogen kreeg, wist na een paar minuten dat de dagen van Mansvelds waren geteld.

Eerst kwamen partijleider Diederik Samsom en vicepremier Lodewijk Asscher bijeen voor crisisoverleg. Daarna volgde het 'vrijwillige' vertrek van Mansveld.

Samsom gaat haar missen en premier Mark Rutte noemde haar vertrek tijdens een ingelast debat 'gracieus en stijlvol'.

Toen zat Mansveld waarschijnlijk al voor de laatste keer in haar dienstauto.

Op weg naar Groningen, verlost van de Fyra.

Staatssecretaris Wilma Mansveld nam in de verklaring bij haar aftreden politieke verantwoordelijkheid voor de fouten van andere betrokkenen. Wie zijn dat en waarom?

Tineke Netelenbos - 2001 - 'Kamer buitenspel'

Eind 2001 is minister Tineke Netelenbos van Verkeer en Waterstaat in onderhandeling over het gunnen van de concessie om over de hogesnelheidslijn te mogen rijden. Een concessieovereenkomst is op handen. Netelenbos schrijft de Kamer dat de 'gunning is voorzien op 12 december 2001'. Mooi, denkt de Kamer, dan kunnen we 6 december er een debat over hebben. De aandacht gaat vooral uit naar het geld dat met de concessie is gemoeid. Maar op 5 december tekent Netelenbos de overeenkomst al. Want, verklaart ze, 'de Kamer onderhandelt niet mee'.

'De commissie constateert dat minister Netelenbos de Tweede Kamer op deze wijze buitenspel heeft gezet', is het oordeel van de Fyra-commissie. De bewindsvrouw heeft de Kamer 'gepasseerd en voor een voldongen feit geplaatst'.

Karla Peijs - 2005 - Twee keer 'onjuist'

oktober 2005 zegt minister Karla Peijs van Verkeer en Waterstaat dat de Italiaanse treinenbouwer AnsaldoBreda 'geen ervaring heeft met hogesnelheidstreinen'. Daarmee heeft de minister de Tweede Kamer onjuist geïnformeerd, stelt de Fyra-commissie, want de firma bouwde treinen die 300 kilometer per uur konden rijden. De commissie tilt zwaar aan Peijs' foutieve uitspraak, want zo is 'op slordige wijze de toon gezet voor het beeld van AnsaldoBreda als een 'onervaren bouwer'.

In datzelfde jaar, constateert de commissie, geeft Peijs de Kamer weer een 'onjuiste voorstelling van zaken'. Het gaat om de routes Breda Brussel en Den Haag Brussel. In een debat met de Kamer zegt Peijs dat op beide lijnen het dubbele wordt gereden van wat was afgesproken. 'Deze bewering strookt niet met wat zij de Tweede Kamer eerder schriftelijk berichtte', stelt de Fyra-commissie. 'De treindienst Den Haag - Brussel verdubbelt, maar die van Breda - Brussel halveert.'

Camiel Eurlings - 2008 - 'Kamer misleid'

Van alles wat een bewindspersoon in de richting van de Tweede Kamer fout kan doen, is misleiden het zwaarste vergrijp. De Fyra-commissie reserveert de term exclusief voor minister Camiel Eurlings van Verkeer en Waterstaat. Het is 2008 en het gaat over de benarde financiële positie van High Speed Alliance, HSA, het bedrijf van NS (90 procent) en KLM (10 procent) dat is opgericht voor het vervoer over de hogesnelheidslijn. De commissie vindt dat Eurlings de Kamer slechts in 'verhullende termen' over de financiële problemen van HSA bijpraat. 'Hoewel er in maart 2008 aanwijzingen zijn dat HSA failliet zou gaan, maakt de minister de keuze om de Tweede Kamer op dit moment daar nog niet expliciet over te informeren.'

De Fyra-commissie concludeert dat Eurlings de financiële positie van HSA 'bewust minder helder' heeft gepresenteerd aan de Tweede Kamer. Hij heeft daarbij zaken weggelaten, zegt commissievoorzitter Van Toorenburg. Dat noemt ze 'misleiding'.

Melanie Schultz - 2010 - 'Siert haar niet'

Melanie Schultz is in 2010 net minister van Infrastructuur en Milieu, of ze krijgt te horen dat zonder haar ingrijpen HSA failliet zal gaan. Er zijn verschillende manieren om dat te voorkomen, maar de Fyra-commissie verwijt Schultz dat ze maar op één heeft aangekoerst. Dat is de optie om met de HSA-partners NS en KLM tot een vergelijk te komen. 'De minister heeft niet alle opties uitentreuren verkend', oordeelt de commissie 'en daarmee niet gedaan wat ze de Tweede Kamer heeft toegezegd.'

Twee jaar later verdedigt Schultz de juistheid van haar keuze er met NS en KLM uit te komen. Daardoor, zo claimt ze, is de schade voor de schatkist beperkt tot 1 miljard euro. Had de minister niets gedaan, dan was de schade 2,4 miljard geweest. Maar ze onderbouwt die bewering niet, vindt de commissie. Het 'siert de minister niet dat zij een rooskleurig beeld schetst' van haar keuze twee jaar eerder.

Jeroen Dijsselbloem - 2014 - 'Ongepast'

Als de Fyra's allang niet meer rijden, rest de vraag naar wat het debacle heeft gekost. Dat is een klus voor minister Dijsselbloem van Financiën. Hij belooft de Kamer over 'alle ins en outs' te informeren, maar laat dat volgens de commissie na. Hij informeert de Kamer een schikking, maar noemt geen details van afspraken over het doorverkopen van de ongebruikte treinen. Hij schrijft wel dat de NS meedeelt in de winst als treinenbouwer AnsaldoBreda erin slaagt de Fyra's door te verkopen. In het meest gunstige geval levert dat 21 miljoen euro extra op. Wat Dijsselbloem niet meldt is dat de NS pas vanaf de zevende doorverkochte trein geld krijgt. 'De commissie vindt het ongepast dat de minister van Financiën de Tweede Kamer onvolledig heeft geïnformeerd en daardoor op het verkeerde been heeft gezet. Deze onvolledigheid klemt des te meer daar hij had toegezegd de Tweede Kamer uitvoerig te informeren over alle ins en outs van de afspraken die zijn gemaakt.'

Wilma Mansveld - 2015 - 'Onjuist en onvolledig'

Over de gisteren afgetreden staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en Milieu, velt de Fyra-commissie de hardste en meeste oordelen. Dat niemand de slechte prestaties van de Fyra had verwacht, zoals Mansveld zei, kwalificeert de commissie als het onjuist informeren van de Tweede Kamer. Want het ministerie twijfelde allang aan de ramptrein.

Ook heeft Mansveld de Kamer voorgespiegeld dat toezichthouder ILT niet de bevoegdheid zou hebben de Fyra-treinen zelf te inspecteren. De inspectie had deze bevoegdheid echter wel, stelt de commissie en dus heeft Mansveld de Tweede Kamer 'ten minste onvolledig en strikt genomen onjuist geïnformeerd'.

Dat er 'buitenproportionele inspanningen' nodig waren om de Fyra's een beetje op tijd te laten rijden, heeft Mansveld de Kamer ook niet verteld. En ook niet dat 'het materieel grote betrouwbaarheidsproblemen heeft'. Daarmee heeft Mansveld de Kamer 'onvolledig geïnformeerd en op het verkeerde been gezet'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.