Snelle hardware niet zaligmakend

Het gevecht werd begin 1993 aangekondigd. Het begeleidingsteam van de uitdager liet weten dat hun protegé nog een jaar nodig had om zijn kracht te testen tegen sparring partners voordat in mei 1994 de wereldkampioen aan de beurt was....

Een bokspartij? Nee, de spectaculaire annonce was afkomstig van twee heren die de dagen voornamelijk achter het beeldscherm van hun computer slijten. Ooit werkten programmeur Murray Campbell en hardware-expert Feng-hsiung Hsu vredig op een Amerikaanse universiteit waar zij de schakende machine Deep Thought bouwden. Hun geesteskind dwong respect af. Het versloeg meesters en grootmeesters en het duurde niet lang of Campbell en Hsu accepteerden een vorstelijke aanbieding van IBM. De computerfirma vroeg hen de machine te construeren die de menselijke wereldkampioen kon verslaan.

Een nieuwe periode brak aan. Deep Thought werd omgedoopt in Deep Blue (blauw is de firmakleur van IBM) en de ontwerpers trokken zich terug in de werkplaats om zich over de toekomst te beraden. Invitaties voor toernooien sloegen zij vanaf dat moment bijna altijd af. Eerst moest Deep Blue geperfectioneerd worden.

De incidentele uitstapjes naar de buitenwereld verliepen redelijk succesvol. In 1993 toog het Deep Blue team naar Denemarken. Een tweekamp tegen Bent Larsen ging met 2,5-1,5 verloren maar een wedstrijd tegen het Deense nationale team werd met 3-1 gewonnen. Later dat jaar versloeg Deep Blue in een korte tweekamp Judit Polgar met 1,5-0,5. Daarna werd het stil. Van de aangekondigde tweekamp tegen Kasparov in Las Vegas is nooit meer iets vernomen. In 1994 won Deep Blue een (computer)toernooi maar werden geen matches gearrangeerd met menselijke topschakers.

Dit jaar was het karwei eindelijk zo ver gevorderd dat Campbell en Hsu het verantwoord vonden om hun reputatie weer eens echt op het spel te zetten. Ze schreven in voor het toernooi om het computer-wereldkampioenschap dat in mei in Hongkong werd gehouden. In de speelzaal werd een forse machine - voor wie het iets zegt: een IBM RS/6000 workstation - geïnstalleerd. Het apparaat was uitgerust met veertien processoren die samen in staat waren zo'n vijf miljoen stellingen per seconde te onderzoeken. Ik vermoed dat de andere deelnemers jaloers hebben toegekeken.

Het toernooi van slechts vijf ronden volgens het Zwitserse systeem verliep gunstig voor de krachtpatser. De eerste drie partijen werden gewonnen en het krachtsverschil was soms adembenemend groot. Dit miniatuur komt uit de derde ronde:

Deep Blue - Cheiron

Hongkong 1995

1. Pg1-f3 Pg8-f6 2. b2-b3 Pb8-c6 3. Lc1-b2 d7-d6 4. e2-e3 e7-e5 5. Lf1-b5 Lf8-e7 6. d2-d4 e5-e4 7. Pf3-d2 Lc8-g4 8. f2-f3 e4xf3 9. g2xf3 Lg4-h3 10. Pb1-c3 0-0 11. Lb5xc6 b7xc6 12. Dd1-e2 Ta8-b8

De bedoeling van deze zet ontgaat mij. Niet altijd heeft een toren iets te zoeken op een half open lijn.

13. Th1-g1 Dd8-c8

Het was zo langzamerhand tijd voor . . . d6-d5.

14. d4-d5 Dc8-b7 15. De2-f2 Pf6-h5?

Met 15 . . . g6 kon zwart vechten.

16. Pc3-e2 Lh3-d7 17. Pe2-f4 Le7-f6 18. Lb2xf6 Ph5xf6 19. Df2-h4 Kg8-h8

(...)

20. Tg1xg7

Geen moeilijke combinatie. Na 20 . . . Kxg7 21. Dg5+ Kh8 22. Dxf6+ Kg8 23. Ph5 is mat onafwendbaar. Zwart speelde nog 20 . . . Db7-b6 maar de operator kon het niet langer aanzien en gaf op.

In de vierde ronde verscheen het eerste wolkje aan de horizon toen een gunstig eindspel niet gewonnen werd. Toch bleef de wereldtitel binnen bereik mits in de laatste ronde gewonnen werd van Fritz, het populaire, door de Nederlander Frans Morsch geschreven PC-programma. David tegen Goliath leek het. Een op een gewone computer draaiend programma tegen de formidabele hardware van Deep Blue:

Deep Blue - Fritz

Hongkong 1995

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 Pg8-f6 5. Pb1-c3 e7-e5 6. Pd4-b5 d7-d6 7. Lc1-g5 a7-a6 8. Pb5-a3 b7-b5 9. Lg5xf6 g7xf6 10. Pc3-d5 f6-f5 11. Lf1-d3 Lc8-e6 12. Dd1-h5 f5-f4

Deze zet bleek niet in het openingsboek van de witspeler te staan. Erop vertrouwend dat zwart na de volgende zet met 13 . . . Lg7 zou terugkeren naar varianten die hem wel bekend waren, speelde Deep Blue:

13. 0-0?

De juiste zet is 13. g3.

(...)

13 . . . Th8-g8!

Met deze simpele zet vernietigde Fritz de illusies van het Deep Blue team. Wit heeft geen enkele verdediging.

14. Kg1-h1 Tg8-g6 15. Dh5-d1 Ta8-c8 16. c2-c4 Dd8-h4 17. g2-g3 Dh4-h3 18. Dd1-d2 f4-f3 19. Tf1-g1 Tg6-h6 20. Dd2xh6 Dh3xh6

De rest had wit zich uiteraard kunnen besparen. Kasparov zou vreemde grimassen hebben getrokken als hij in Las Vegas had moeten bewijzen dat hij met een dame meer kan winnen.

(...)

21. c4xb5 Le6xd5 22. e4xd5 Pc6-b4 23. Ld3-f5 Tc8-c5 24. b5xa6 Pb4xa6 25. Pa3-c2 Dh6-d2 26. Pc2-e1 Tc5xd5 27. Pe1xf3 Dd2xf2 28. Lf5-e4 Td5-a5 29. Tg1-g2 Df2-e3 30. Ta1-e1 De3-h6 31. Le4-c6+ Ke8-d8 32. a2-a3 f7-f5 33. Tg2-c2 Ta5-c5 34. Tc2xc5 Pa6xc5 35. Te1-f1 Lf8-e7 36. a3-a4 f5-f4 37. g3xf4 Dh6xf4 38. Tf1-g1 Pc5xa4 39. b2-b4 Df4xb4

En wit gaf eindelijk op. Fritz eindigde op de gedeelde eerste plaats en veroverde na een barrage de wereldtitel.

Onlangs deed Deep Blue een poging tot eerherstel in een tweekampje tegen de Spaanse grootmeester Illescas. Twee partijen werden gespeeld. De eerste was saai en eindigde zonder spanningen in remise. De tweede werd een fiasco voor Deep Blue.

Illescas - Deep Blue

Spanje 1995

1. c2-c4 e7-e5 2. Pb1-c3 Pb8-c6 3. Pg1-f3 Pg8-f6 4. d2-d3 g7-g6 5. e2-e3 Lf8-b4 6. Lc1-d2 d7-d6 7. Lf1-e2 Lc8-e6 8. 0-0 h7-h6 9. a2-a3 Lb4xc3 10. Ld2xc3 0-0 11. d3-d4 e5-e4 12. d4-d5 e4xf3 13. Le2xf3 Le6xd5 14. c4xd5 Pc6-e5 15. Lf3-e2 Pf6-e4 16. Lc3-a5 Ta8-c8 17. f2-f3 Pe4-f6 18. e3-e4 Dd8-e7 19. La5-c3 c7-c6 20. d5xc6 b7xc6 21. f3-f4 Pe5-d7 22. Le2-f3 Tf8-e8 23. Tf1-e1 d6-d5 24. e4-e5 Pf6-h7 25. Lf3-g4 Ph7-f8 26. Dd1-d4 . . .

(...)

In deze troosteloze stelling overschreed zwart de bedenktijd.

Het is mogelijk dat de in het oog springende zwaktes van Deep Blue door een technische ingreep binnenkort verholpen zijn. Maar het is ook mogelijk dat de ontwerpers zich hebben verkeken op hun opdracht. Snelle hardware is mooi maar niet zaligmakend. Volgens velen zou het een zegen zijn als andere topprogrammeurs zich met het project zouden bemoeien. Frans Morsch bijvoorbeeld of de Brit Richard Lang, de auteur van het indrukwekkende PC-programma Chess Genius.

Het zal niet gebeuren. Ontwerpers van schaakprogramma's zijn als gewone schakers: ze willen winnen en voelen er weinig voor hun kennis met anderen te delen. Eigenlijk hopen ze allemaal dat een door hen geschreven programma als eerste Kasparov in een gewone match zal verslaan. In Las Vegas bij voorkeur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden