REPORTAGE

Snel recht, maar niet al te snel

Kleine delicten binnen een dag afgehandeld

Dankzij de zo-spoedig-mogelijkaanpak worden eenvoudige strafzaken tegenwoordig op dezelfde dag afgehandeld. Maar de inbreng van advocaten moet wel worden gewaarborgd.

Via een beeldverbinding praat advocate Karianne Bal (op het beeldscherm) met een verdachte op een Rotterdams politiebureau. Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

'Hoe gaat het met je?' vraagt advocate Karianne Bal.

'Niet goed', zegt de arrestant. Ze huilt. 'Ik ben nog nooit met justitie in aanraking geweest.'

'Wat is er precies gebeurd?'

Vergeten af te rekenen

Bal spreekt tot haar cliënt via een videoverbinding. Vanaf de derde verdieping van een Rotterdamse kantoortoren kijkt ze uit op het cellenblok van politiebureau Marconiplein, waar haar cliënte vastzit.

'Mijn winkelmandje zat vol wc-rollen, dus stopte ik een paar pakjes koffie in mijn tas', vertelt de verdachte. 'Bij een tassencontrole werden ze ontdekt. Ik was ze gewoon vergeten af te rekenen. Het was helemaal niet mijn bedoeling om iets te stelen.'

Advocate Bal heeft kort daarvoor bezoek gekregen van de officier van justitie. Hij zegt dat de arrestante wordt verdacht van winkeldiefstal. Op camerabeelden ligt vast hoe ze drie pakken koffie in haar handtas stopte. Bij de ontdekking zei ze: 'Die zijn niet van hier, die had ik al bij me.' De officier acht haar schuldig en biedt een strafbeschikking aan van 200 euro.

'Als je die boete accepteert, mag je naar huis', spreekt Bal via het scherm tot haar cliënte. 'Je kunt daartegen in verzet gaan, maar mocht het dan voor de rechter komen, dan kan het zomaar tot een veroordeling komen.'

Gebrek aan rechtsbijstand was 'onaanvaardbaar'

Het Openbaar Ministerie komt tegemoet aan kritiek op 'ZSM', een procedure waarin lichte strafzaken 'zo snel mogelijk' en vaak zonder tussenkomst van een rechter worden afgehandeld. Verdachten hoeven sinds 1 oktober niet langer meteen een opgelegde boete te betalen, zoals sinds de landelijke invoering in 2013 het geval was. Ook worden ze beter voorgelicht. Eerder dit jaar oordeelde de Hoge Raad dat de bewijsvoering in één op de dertien ZSM-zaken 'onder de maat' is, 'ongewenst veel'. Het College voor de Rechten van de Mens noemde het gebrek aan rechtsbijstand 'onaanvaardbaar'. In Rotterdam loopt om die reden een project waarbij arrestanten via een videoverbinding een advocaat kunnen raadplegen. Het OM wil het liefst op alle tien ZSM-locaties de advocatuur integreren. De Nederlandse Orde van Advocaten zet zich daarvoor in, maar wil dat het ministerie van Justitie financieel bijspringt. Het ministerie wacht de evaluatie van de proef af en neemt dan een beslissing.

ZSM-traject

Bal is een van de 360 strafadvocaten uit Rotterdam en Dordrecht die bij wijze van experiment bij toerbeurt verdachten bijstaan op de Rotterdamse ZSM-eenheid. Daar worden lichte strafzaken 'zo snel mogelijk' afgehandeld. Samen met de politie, reclassering, Slachtofferhulp Nederland en de Raad voor de Kinderbescherming beslissen drie officieren van justitie of arrestanten in aanmerking komen voor een snelle afhandeling van hun zaak en welke maatregel gepast is: een boete, een taakstraf of een dagvaarding voor de rechter. Zo'n 80 procent van alle strafzaken worden op deze manier direct afgehandeld.

Met de procedure moeten plegers van veelvoorkomende, kleine misdrijven direct - liefst dezelfde dag nog - op de vingers worden getikt. Die snelheid oogst kritiek: vaak komt er geen advocaat aan te pas. 'Als arrestanten meteen een boete betalen of een werkstraf accepteren, hebben ze geen idee waartegen ze ja zeggen', zegt advocate Trix Maandag, die de advocaten in Rotterdam coördineert. 'Dan gaan ze ook akkoord met een strafblad. En dat betekent dat je geen Verklaring Omtrent Gedrag krijgt als je die nodig hebt, bijvoorbeeld bij een sollicitatie.'

Het ZSM-traject is een digitale aangelegenheid. Officieren zien de arrestanten niet, maar oordelen op basis van politiemeldingen over het delict op hun computer. Advocaten als Karianne Bal krijgen per e-mail te horen waar verdachten zijn aangehouden en vastgezet. Ze wachten op een oordeel van de officier en vragen vervolgens telefonisch of een cliënt naar de videoruimte in een cellenblok kan worden gebracht voor een videoconsult.

'Het liefst zouden we op alle tien locaties in Nederland advocaten inzetten', zegt Chris van Dam, plaatsvervangend hoofdofficier in Amsterdam en lid van het landelijk ZSM-programmateam. 'We zijn enorm trots op de aanzienlijke versnelling die ZSM heeft aangebracht in het strafrecht, maar we zien in dat de rechtsbijstand eerder en sneller beschikbaar moet zijn.'

Direct betalen

Sinds 1 oktober worden verdachten beter voorgelicht en hoeven ze niet meer meteen de boete te betalen. Sterker: zonder de raadpleging van een advocaat wordt dat laatste verboden. Van Dam: 'Ik heb als officier meegemaakt dat een man op een vrijgezellenparty belandde in een situatie die zich niet helemaal juist verhoudt tot het huwelijkse leven. Hij zat er niet op te wachten dat moeder de vrouw onze strafbeschikking op de deurmat zou vinden, en smeekte om direct te mogen betalen. Dat kan dus niet meer.'

Buitenlanders en arrestanten zonder vaste woon- of verblijfplaats moeten de opgelegde boete wel direct betalen. Sinds 1 oktober krijgen zij - net als de andere verdachten overigens - een 'inkeerbrief' mee. Als ze het achteraf niet eens zijn met de straf van de officier, kunnen zij hiertegen binnen twee weken bezwaar maken. Die regeling maakt ruggespraak met een advocaat alsnog mogelijk.

'Second best option'

Deze veranderingen zijn de 'second best option', zegt officier Van Dam. 'Ideaal zou zijn als we op alle locaties meteen een advocaat kunnen inzetten, maar dat kost geld. We onderzoeken nu hoe we op een kostenefficiënte manier lichte vergrijpen fatsoenlijk kunnen afdoen. In Rotterdam is de vaste video-verbinding. Oost-Nederland heeft met iPads geëxperimenteerd.'

De winkeldief van Karianne Bal blijkt een 'first offender'; ze is nooit eerder op diefstal betrapt. Hoewel ze voor slechts 13 euro aan koffie heeft gestolen, is de boete van 200 euro relatief mild. Ze lijkt tevreden met het videoconsult. 'Heel erg bedankt', zegt ze tegen Bal. 'Ik wil graag betalen. Nee, u hoeft mijn familie niet te bellen dat ik hier zit - ik schaam me dood.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.