Sneeuw in zomers Manhattan

Na het succes van 'Festen' uit 1998 werkt de Deense regisseur Thomas Vinterberg aan zijn nieuwe film, 'It's All About love'....

De vraag raast over de filmset. Was Joaquin erbij? Kwam de Amerikaanse acteur echt opdagen bij de voetbalwedstrijd tussen de Scandinaviërs en de rest van de wereld? Nee! Natuurlijk niet! Wie voetbalt, schopt tegen een leren bal. Dat is volgens Joaquin Phoenix een indirecte maar daarom niet minder ernstige vorm van dierenmishandeling.

Op de set van It's All About Love hangt een landerige sfeer. Thomas Vinterberg dolt actrice Margo Martindale ('morgenochtend vijf uur draaien, Margo'), crewleden maken grappen over Joaquin Phoenix' veganistische levensstijl en er wordt gepocht over de voetbalwedstrijd van gisteravond, toen op een knollenveld in een buitenwijk van de Zweedse stad Trollhättan crew- en castleden een pittig potje speelden.

'Ik verbaas me constant', zegt Phoenix, zittend op een klapstoel op het parkeerterrein naast de studio. 'Iedereen is ontspannen. Terwijl we toch werken aan de film die Festen opvolgt.' Vinterberg vond Phoenix' personage, een Pool met liefdesverdriet die op de hielen wordt gezeten door gangsters, de eerste draaidagen te tam. 'Toen raakte ik even geïrriteerd. Ik vroeg om meer repetitietijd. Daar luistert hij dan naar. Hij neemt kritiek serieus. Thomas is de beschaafdste regisseur die ik ken. Of de sluwste. Want zijn techniek werkt. Hij krijgt uiteindelijk altijd zijn zin.'

Phoenix, sinds zijn vertolking van Commodus in The Gladiator een rijzende ster, is in Trollhättan one of the boys. Hij eet niet in een aparte trailer, zoals hij in Hollywood gewend is, maar te midden van crewleden, aan lange tafels in een tent. 'In Amerika geldt een keiharde hiërarchie. Dat is begrijpelijk. Hiërarchie schept duidelijkheid en daaraan is grote behoefte, gezien de budgetten. Hier is filmen nog een creatief proces. Dat is voor een acteur een zegen. Ik krijg de kans mijn personage te ontwikkelen. In Hollywood moet een rol er meteen staan. Daar mag vervolgens niets meer aan worden veranderd.'

In de studio, een oude fabriek waar in de vorige eeuw locomotieven voor de Sovjet-Unie werden gemaakt, toont Vinterberg het decor. Hij wijst op een nagebouwde hotelsuite. Vier vertrekken. Veel art nouveau, zilverwerk en met pauwenstaarten gedecoreerde plafonds. 'Dat is nog eens afrekenen met Dogma 95', stelt de regisseur tevreden vast. Met het spraakmakende pamflet, gericht tegen vastgeroeste filmpatronen en formules, wil mede-auteur Vinterberg niets meer te maken hebben. 'Ik vind het prachtig dat Dogma overal op de wereld doorgaat. Maar voor mij is het voorbij. It's All About Love is zelfs een anti-reactie. Een klassiek gedraaide film. In Cinemascope. Dat is weel eens wat anders dan die nerveuze, met een digicam gemaakte beeldjes.'

Filmen op locatie, een ander Dogma-gebod, is er ook niet meer bij. 'We hebben hier een New Yorkse hotelkamer nagebouwd. In Denemarken draaiden we Amerikaanse landschappen. En we gaan ons te buiten aan optische effecten; in sommige scènes worden de acteurs zelfs pas achteraf in hun omgeving geplaatst.'

De Deen Thomas Vinterberg (32) werd op slag een regisseur van wereldfaam. Festen (1998), zijn tweede speelfilm, die in Nederland door 176 duizend mensen werd bezocht, kreeg in Cannes de Grote Jury-Prijs. Tal van onderscheidingen volgden, waaronder de publieksprijs in Rotterdam en de Critics Awards van de filmpers in zowel Los Angeles als New York.

Na de wereldpremière van Festen reisde Vinterberg een jaar lang de wereld over. Vliegend van festival naar festival en van stad naar stad ontwikkelde hij een idee voor een nieuw project. Een portret van de moderne maatschapppij, stelde Vinterberg zichzelf ten doel. Een liefdesverhaal, in het Engels, zich afspelend in een wereld die almaar uniformer wordt. Over liefde en tradities moest het gaan, en over de grenzenloze macht van internationale ondernemingen.

Het scenario van It's All About Love, dat hij samen met Mogens Rukov schreef, werd uiteindelijk een bittere vertelling over de Poolse kunstschaatster Elena. Zij is de ster van een permanent uitverkochte ijsshow. Op het hoogtepunt van haar roem krijgt Elena heimwee naar haar oude leven. Maar ze mag van haar Amerikaanse superieuren niet weg. Zelfs niet als uitkomt dat zij inmiddels is gekloond, opdat de ijsshow ook bij haar absentie door kan gaan.

New York speelt een belangrijke rol. De stad fungeert als blauwdruk van de Westerse wereld. 'Dat is een cliché', erkent Vinterberg ruiterlijk, terwijl hij een pasta funghi eet, samen met cameraman Anthony Dod Mantle en hoofdrolspeelster Claire Danes. 'Ik kijk, als kind van verstokte socialisten, met een mengeling van bewondering en afkeer naar New Yorkers. Maar hun mentaliteit is wel de maatstaf voor een groot deel van de wereld. Als op Wall Street de koersen zakken, zakken ze in Europa net zo hard mee.'

It's All About Love bevat kritiek op een tijdsgewricht waarin status en materiële welstand belangrijker worden geacht dan gevoel en intuïtie. De individualisering zet de basiscondities voor een stabiele relatie onder druk, vindt Vinterberg. 'Het dagelijkse leven lijkt de liefde zelfs buiten te sluiten.' Vinterbergs betrokkenheid komt mede voort uit het vette sentiment waarmee jonge ouders zijn behept. 'Mijn dochtertje van zes speelt graag met haar achterbuurmeisje. De tuinen van onze huizen grenzen aan elkaar. Toch zien de meisjes elkaar zelden. Ze hebben het te druk. Ze gaan van school naar balletles en paardrijden of brengen de middag door bij oppasmoeders. Een kind met een te vol rooster om buiten te spelen. Dat is toch een pijnlijke conclusie?'

Een moralist zegt hij niet te zijn ('Hoezo? Ik laat de vader in Festen na de openbaring van zijn incestpraktijken toch ook niet hangen?'). Verbazing, dat is wat hem drijft. Als Elena met haar Poolse man door de straten van Manhattan rent, begint het in It's All About Love plotseling te sneeuwen. Midden in de zomer, welteverstaan. Ook vreemd: op het nieuws ziet de schaatskampioene hoe in Uganda mensen opstijgen, zomaar, richting de hemel. De nieuwslezeres meldt met stalen gezicht dat in het Afrikaanse land de zwaartekracht zoek is.

Vinterberg: 'De wereld verandert. Daar kan ik niet aan voorbij gaan. Ik wil in uitvergrote vorm laten zien wat iedereen kan vaststellen. Ik dacht toch zeker te weten dat het in Scandinavië koud is en in Zuid-Europa warm. Maar steeds vaker zie ik in kranten foto's van besneeuwde dorpen in landen waar het tot voor kort nooit sneeuwde. Een tijdje terug nog, in Griekenland. Sneeuw. In het voorjaar. Wat heeft dat te betekenen?'

Volgens producent Brigitte Hald is het scenario, met zijn anti- Amerikaanse accenten, er de hoofdoorzaak van dat Vinterberg in Denemarken is gebleven. Al zag het er lang naar uit dat hij naaar Hollywood zou gaan. 'Thomas kon overal terecht. Alleen kreeg hij nergens honderd procent vrijheid. Amerikanen eisen het laatste woord over de rolverdeling. Zolang de studio's daarop geen invloed hebben, weigeren ze een cent uit te geven.'

Hald veronderstelde dat de hernieuwde samenwerking met Vinterberg – hij is als mede-eigenaar van Nimbus Film ook haar zakenpartner – soepel zou verlopen. 'Je denkt dat na Festen alle deuren opengaan. Op de markt van Cannes wilde iedereen nog van alles. Toen de plannen concreet werden, volgden de twijfels en de afwijzingen.' Het budget van 22 miljoen gulden werd in Zweden, Engeland, Nederland, Duitsland, Griekenland en Japan bij elkaar geschraapt. Pas op het allerlaatse moment doneerde ook het Deense Filminstituut geld (1,3 miljoen gulden). De subsidiënt voelde er aanvankelijk niets voor een Engelstalige film te ondersteunen, met een Zweedse en een Nederlandse coproducent (Els Vandevorst van Isabella Films), Amerikaanse en Engelse acteurs en een internationale crew, onder wie een Nederlandse art director (Ben van Os) en een Nederlandse kostuumontwerpster (Ellen Lens).

'Het is een lastige film om te verkopen', zegt Vinterberg, terwijl hij weer richting set gaat. 'Festen kon in één zin worden samengevat: elke familie heeft een geheim. It's All About Love is moeilijker neer te zetten. Het is een toekomstvisie. Maar de kleuren en de cameravoering wekken de indruk dat hij kort na de Tweede Wereldoorlog is gedraaid.'

Hij neemt Claire Danes aan de arm, die voor haar rol haar kapsel hoogblond liet verven. 'Claire ziet er toch niet uit als een vrouw van de volgende eeuw? Zij is eerder Hitchcocks zoetste droom. Een blonde ijskoningin.'

Net als in Vinterbergs korte film Tke Boy Who Walked Backwards, over dwanggedachten en familieverbanden, moet in zijn nieuwe regie sfeer de belangrijkste pijler worden. Alfred Hitchcock geldt daarbij als referentiepunt. Elena is gemodelleerd naar Kim Novak, Tippi Hedren en Grace Kelly. Voor de onderhuidse spanning werden Psycho en Rope opnieuw bekeken. Marnie gold als studie in neuroses.

'Thomas heeft ons veel huiswerk gegeven', zegt Margo Martindale luid lachend. Rosemary's Baby van Roman Polanski ('vanwege de pyschologie') stond op de lijst, evenals Nicolas Roegs Don't Look Now ('Thomas zoekt het ook in een combinatie van kilte en occulte zaken') en The Last Time I Saw Paris van Richard Brooks – 'over de kleuren uit die film, dat ouderwetse Technicolor, raakt hij niet uitgepraat'.

Het werkt wel, zo'n voorbereiding, denkt Martindale, al blijft film natuurlijk wel film. 'Het is op geen enkele manier te voorspellen of iets een succes wordt of niet. Tijdens de opnamen van Dead Man Walking wist niemand wat hij aan het doen was. Een puinhoop. Iedereen dacht dat de film de bioscopen niet eens zou halen. Het werd een kassucces. En Susan Sarandon won de Oscar.'

Martindale gaat even bij de opnamen kijken. 'De borrelscène', zegt ze. 'De set staat vol champagne en verse kreeften. Maar Joaquin heeft in zijn contract laten zetten dat hij niet bij die beesten in de buurt hoeft te komen. Ik ben benieuwd hoe dat is opgelost.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.