Sn007den

Edward Snowden was in veel media onmiddellijk een held met zijn onthullingen over de Amerikaanse inlichtingendienst. Dat beeld is inmiddels gekanteld. Welke journalistieke machinaties bepalen hoe we klokkenluiders zien?

DOOR LOES REIJMER

Ze moeten daar, in Hong Kong, onafhankelijk van elkaar minstens een keer aan James Bond hebben gedacht. De filmmaker en twee journalisten waren naar de derde verdieping van een hotel gedirigeerd. Op de afgesproken plek zouden ze naar het restaurant vragen, op luide toon. Dan zou een man voorbij lopen met een Rubiks kubus - het teken dat alles in orde was.

De man met de Rubiks kubus verscheen, de afloop van de ontmoeting is bekend: de 29-jarige Edward Snowden onthulde twee weken geleden dat de Amerikaanse inlichtingendienst NSA op grote schaal gegevens van internetgebruikers verzamelt. 'Hij is 's werelds bekendste spion, klokkenluider en vluchteling, verantwoordelijk voor het grootste inlichtingenlek in de recente Amerikaanse geschiedenis', schreef het Britse dagblad The Guardian een paar dagen na de onthullingen.

Snowden orkestreerde niet alleen de ontmoeting, hij had ook nagedacht over zijn publieke rol. Hij wilde zich bekendmaken - een opvallende stap voor klokkenluiders die meestal anoniem hopen te blijven. Mensen hadden het recht om te weten wie achter het lek schuilging, zei hij in een interview met The Guardian. Daaruit sprak nog een andere motivatie: hij wilde zelf zijn verhaal doen, nu het nog kon. Hij zal hebben gedacht aan Bradley Manning, de klokkenluider die via Wikileaks tienduizenden geheime militaire documenten lekte, maar toch vooral te boek kwam te staan als een labiele en zwakke soldaat.

Had Snowden gelijk in zijn openheid naar de media? Hij is in commentaren al een held en een verrader genoemd, een narcist en een martelaar. Nu de eerste stofwolken van de meningenoorlog optrekken, kan de vraag worden gesteld: welk beeld van klokkenluiders beklijft in de media?

Journalisten en klokkenluiders hebben een complexe relatie. De media zijn voor klokkenluiders het middel om misstanden bekend te maken bij een groot publiek. Tegelijkertijd zijn zij bang door diezelfde media op een negatieve manier te worden neergezet. Ook journalisten zijn op hun hoede: een goede scoop kan naar de voorpagina leiden, maar klokkenluiders kunnen hen ook 'gebruiken', bijvoorbeeld om tegenstanders zwart te maken.

De verstandhouding verschilt niet veel van de normale relatie tussen journalisten en hun bronnen, alleen is de inzet hoger. Nadat klokkenluiders een misstand hebben geopenbaard, ondervinden zij daar nog jaren de gevolgen van in hun persoonlijke leven. Amerikaanse onderzoekers concludeerden dat de meerderheid te maken krijgt met wraak vanuit de organisatie waarover zij de noodklok luidden: ze worden lastiggevallen door hun baas en collega's en veelal, zoals Snowden, ontslagen. De kans om veroordeeld te worden en in de gevangenis te belanden, hangt als het zwaard van Damocles boven hun hoofd.

Daarnaast, zo blijkt uit Australisch onderzoek, hebben klokkenluiders vaak last van slaapstoornissen, angstaanvallen en depressies.

Snowden was zich bewust van de hoge inzet en koos zorgvuldig zijn medium uit. Het was logisch geweest dat hij als Amerikaan naar The New York Times was gestapt, een instituut op het gebied van historische onthullingen.

Toch liet hij die krant links liggen. Hij benaderde eerst Laura Poitras, filmmaker en een van de sleutelfiguren in de Freedom of the Press Foundation, een organisatie die opkomt voor klokkenluiders. Een maand later betrok hij ook Glenn Greenwald, sinds augustus blogger van The Guardian, bij zijn actie. Greenwald had zich uitgesproken voor Wikileaks' Bradley Manning en is een bekend voorvechter van burgerlijke vrijheden.

Poitras vertelde na de onthullingen dat Snowden de traditionele media wantrouwt. The New York Times liet in 2004 een scoop over de afluisterpraktijken van de NSA onder George W. Bush, op verzoek van het Witte Huis, een jaar op de plank liggen. Ambtenaren hadden de krant ervan overtuigd dat de gepubliceerde informatie terroristen zou helpen. Uiteindelijk wonnen de journalisten in 2006 alsnog een Pulitzer, een prestigieuze Amerikaanse literatuurprijs, maar Snowden was het incident niet vergeten.

Echt bang voor de traditionele media hoefde hij niet te zijn. Karen Wahl-Jorgensen, professor aan de faculteit journalistiek en media van Cardiff University, onderzocht hoe de klokkenluiders over het algemeen zijn bejegend door de traditionele Britse media. Meer dan de helft (54 procent) van de nieuwsartikelen die zij bestudeerde, was positief van toon. Slechts 5 procent was negatief.

De positieve berichtgeving is opvallend gezien de journalistieke hang naar objectiviteit, merkt Wahl-Jorgenson op. 'Journalisten hebben een symbiotische relatie met klokkenluiders: ze hebben elkaar nodig. Dat kan de positieve berichtgeving verklaren', schrijft ze per mail. 'Daarnaast denk ik dat de onderliggende waarden van klokkenluiden, transparantie en openbaarheid, sterk overeen komen met journalistieke waarden. Toch wijzen journalisten ook snel op het eigenbelang van klokkenluiders en eventuele tegenstrijdigheden in hun verhaal, van Assange tot Snowden.'

Er zijn meer journalistieke conventies die bepalen hoe een klokkenluider wordt geportretteerd. Storytelling, het genre waarin de nadruk ligt op het persoonlijke perspectief van de hoofdpersoon, heeft een vaste structuur. De hoofdrolspeler is een slachtoffer, zondebok, held, goede moeder of bedrieger. Journalisten kiezen in hun verhalen vaak voor het perspectief van de held, stelt Wahl-Jorgenson.

Ze haalt het boek aan over mythevorming in de journalistiek van de Amerikaanse professor Jack Lule. Hij beschrijft het heldenperspectief als volgt: 'Het is een verhaal van een bescheiden afkomst, een normale achtergrond. De held is een van ons. Ondanks deze bescheiden afkomst, onderscheidt de held zich door een queeste. Die zoektocht moet van sociale waarde en belang zijn, met rampspoed en strijd.'

Zo schreef het Amerikaanse tijdschrift Time Magazine over de Nederlander Paul van Buitenen, in 1999 als klokkenluider betrokken bij de val van de Europese Commissie: 'Het meest opvallende aan deze kale, bebrilde, 42-jarige ambtenaar is hoe onopvallend hij lijkt.' Desalniettemin kwam hij 'in actie door zijn afgrijzen' over wat er gebeurde in zijn organisatie.

Ook in profielen van Edward Snowden benadrukken journalisten zijn ogenschijnlijke alledaagsheid. 'Met een klein zwart koffertje en een paar laptoptassen over zijn schouders, zal Ed Snowden op Hong Kong International Airport niemand zijn opgevallen', begint een journalist van The Guardian zijn verhaal over de totstandkoming van de berichtgeving.

Snowden zelf was een van de eersten om bij te dragen aan het heldenperspectief. In het interview met The Guardian zei hij: 'Ik ben niet anders dan anders, ik heb geen speciale vaardigheden.' Bij de eerste geheime documenten die hij overhandigde aan de journalisten voegde hij een briefje: 'Ik weet dat ik zal boeten voor mijn actie. Maar ik zal genoegdoening hebben van het feit dat dit is onthuld - al is het maar voor even.' Ook zei hij veel tegenstand te hebben ervaren. Hij wilde praten over de misstanden, 'maar hoe meer je erover praat, hoe meer je wordt genegeerd.'

Snowden kreeg bij The Guardian uitgebreid de tijd om zich te verantwoorden, en dat is niet zo vreemd: 'Klokkenluiders zijn expert in de kwestie die zij aan het licht brengen', mailt onderzoekster Wahl-Jorgenson. 'Hierdoor ontstaat het idee dat zij de autoriteit hebben om zich er publiekelijk over uit te spreken.' Er speelt nog iets mee: 'De onthullingen zijn voor klokkenluiders een groot risico. Ze betalen er een hoge, persoonlijke prijs voor. Dat offer maakt ze een betrouwbare bron.'

De kans om zich uit te spreken over zijn daden was Wikileaks' Bradley Manning niet gegeven. Hij werd gearresteerd, nadat een hacker naar de autoriteiten was gestapt met een chatgesprek tussen hem en Manning. In dat chatgesprek vertelde 'Bradass87' dat hij, gestationeerd in Irak, geheime data op cd's met het label Lady Gaga had gezet, voordat hij ze uploadde naar Wikileaks. 'Ik wil dat mensen de waarheid weten', schreef hij.

Door zijn arrestatie werd het beeld van Manning in de media door anderen gevormd: vrienden, familie, advocaten en soldaten. Allemaal schetsten zij hem als een emotioneel wrak; een beschadigd individu dat überhaupt nooit naar Irak uitgezonden had moeten worden, laat staan in de buurt had moeten komen van geheime documenten.

'Ik had zijn stem nog nooit gehoord', schrijft Chindu Sreedharan, onderzoeker van journalistiek aan Bournemouth University op zijn blog. Hij deed met twee collega's onderzoek naar de framing van Manning, voor het boek Beyond Wikileaks. 'In de berichtgeving leek hij een stumperig figuur: treurig, vatbaar voor driftbuien, een zwakke soldaat die zich in de rol van klokkenluider had geblunderd.'

Toen hij Manning voor het eerst hoorde spreken in de rechtszaal, verbaasde het hem dat de soldaat zo zelfverzekerd klonk. 'Hij lijkt intelligent en welbespraakt. Hij vertelt zijn verhaal zonder drama. Als hij 'hysterisch' en 'suïcidaal' is, dan is dat in ieder geval niet te merken aan zijn stem.'

Waarom is er zo'n ander beeld van Snowden? 'Hij heeft het voordeel dat er een Manning voor hem was', mailt Sreedharan. 'Daarvan heeft hij geleerd. Hij grijpt de kans om zichzelf aan de wereld voor te stellen op de manier waarop hij voorgesteld wil worden. Hij zet zichzelf neer als een echte klokkenluider.'

Dat betekent niet dat Snowden de dans volledig ontspringt: enkele dagen na de onthullingen schreef David Brooks, columnist van The New York Times, een afkeurende column waarin hij de nadruk legde op het karakter van de klokkenluider. Hij is 'de ultieme eenling', 'intelligent, maar niet erin geslaagd zijn school af te maken'. De klokkenluider zou al jaren niet bij zijn moeder op bezoek zijn geweest en een buurman die zich wilde voorstellen, kapte hij af met de mededeling dat hij geen interesse had in contact met de buren. Snowden 'onttrekt zich aan de burgermaatschappij' en dan is het, zegt Brooks, 'niet zo gek dat je de wereld op een bepaalde manier bekijkt'.

Het gewroet in zijn persoonlijke leven als verklaring voor zijn daden zou snel beginnen, voorspelde Snowden al op de avond waarop hij zich bekendmaakte. 'Ik weet dat de media politieke discussies graag persoonlijk maken, ik weet dat de overheid me zal demoniseren.'

In die zin is het antwoord op de vraag waarom hij de praktijken van de NSA veroordeelt, bijna ironisch voor zijn huidige situatie: 'Bij een kleine verdenking gaan ze al terug in de tijd en kijken ze naar elke beslissing die je ooit hebt genomen, iedere vriend met wie je ooit iets hebt besproken. Zo wordt een onschuldig leven verdacht en kan iedereen als een delinquent worden neergezet.'

Steun van Daniel Ellsberg

Daniel Ellsberg, de voormalige defensieanalist die de Pentagon Papers over de Vietnamoorlog lekte naar The New York Times, sprak zich uit voor Edward Snowden. 'Mijns inziens is er geen belangrijker lek in de Amerikaanse geschiedenis dan Snowdens onthulling van het NSA-materiaal', schreef hij in een opiniestuk. 'Ook niet de Pentagon Papers.' De onthullingen maken het volgens Ellsberg mogelijk om de maatregelen die de VS na 9/11 nam ten koste van de burgerlijke vrijheden terug te draaien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden