Smogalarm in Warschau: 'Polen wordt het China van Europa'

Terwijl de meeste Europese landen steenkool proberen te weren, bouwt Polen nog volop kolencentrales. En dat zullen ze weten, de luchtvervuiling in steden als Warschau en Krakau is enorm. Zelfs in Peking is het minder erg.

De lucht boven Warschau telde afgelopen week soms 260 fijnstofdeeltjes per kubieke meter, vijf keer de toegestane Europese norm.Beeld EPA

Polina Sobieska van 12 zit met een wit mondkapje op te wachten op de tram. Ze komt net uit school en moest van haar moeder een kapje kopen bij de apotheek. Voor omgerekend 9 euro is ze enigszins beschermd tegen de dikke smog die deze week boven Warschau hangt. 'Het is slecht voor je gezondheid', zegt ze met een ernstig gezicht.

De lucht boven de Poolse hoofdstad telde dit weekend op het dieptepunt een concentratie van 260 fijnstofdeeltjes per kubieke meter - meer dan vijf keer de toegestane Europese norm. De burgemeester kondigde een smogalarm af. Maandag was al het openbaar vervoer gratis in zowel Warschau als Krakau, en werden sportactiviteiten van scholen geannuleerd. Het slechtst is de situatie in het industriële zuiden. In de gemeente Rybnik, tegen de grens met Tsjechië, werd de norm lokaal met factor dertig overschreden. De scholen bleven er tot donderdag dicht.

Smog is geen nieuw probleem voor Polen, maar door de vorst en het gebrek aan wind bleef hij nu hangen. Vervelend, want volgens het Europees Milieuagentschap sterven jaarlijks 45 duizend Polen vroegtijdig door de vervuilde lucht. Toch blijft Polina's mondkapje een unicum in het straatbeeld. De apotheker op de hoek van de grote Solidarnosci-boulevard zegt dat ze er vandaag precies zes verkocht heeft. 'Gisteren waren het er meer, 45 in totaal.'

Vraag het de forenzen op straat en de meesten halen er hun schouders over op. Hoort erbij, zeggen ze, of: ik ruik het niet. De smog keert iedere winter terug in de Poolse steden, met name omdat veel huishoudens nog altijd worden verwarmd met 19de-eeuwse stookovens.

Volgens schattingen gaat het om minstens drie miljoen van zulke ovens - goed voor 53 procent van de fijnstof. 'Met deze vrieskou verbranden mensen de gekste dingen om warm te blijven', verzucht Pyter Kosacki (39). 'Soms zelfs plastic zakjes.' Kosacki neemt vandaag de metro naar zijn werk, mede vanwege de vuile lucht.

Toekomst met kolen

Terwijl de meeste Europese lidstaten steenkool proberen af te zweren, beweegt Polen in omgekeerde richting. Het land bouwt kolencentrales bij. Nu al komt zo'n 85 procent van de elektriciteit van steenkool. 'Voor mij bestaat er geen twijfel dat de Poolse economie geen toekomst heeft zonder kolen', zei Beata Szydlo tijdens de verkiezingscampagne van 2015. Szydlo won de verkiezingen, en leidt nu het conservatief-populistische kabinet van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS).

In Polen wordt een smogalarm op staatsniveau pas geactiveerd bij een concentratie van 300 deeltjes per kubieke meter. Ter vergelijking: in een stad als Parijs gebeurt dat bij 70. De Poolse steden doen het iets beter dan de staat: Warschau heeft een drempel van 100, Krakau van 150.

Beata Szydlo, Premier van Polen: 'Voor mij bestaat er geen twijfel dat de Poolse economie geen toekomst heeft zonder kolen.'Beeld epa

'Alleen de steden erkennen openlijk het probleem', zegt Piotr Siergiej, woordvoerder van non-profitcollectief Smogalarm Polen (PAS). In december stemde de gemeenteraad in Warschau voor een subsidie voor Polen die hun oude, vervuilende stookoven vervangen. Twee jaar geleden ging Krakau daar al toe over, nadat enkele duizenden Polen de straat op waren gegaan voor betere luchtkwaliteit.

PAS verzamelde in november meer dan tienduizend handtekeningen voor het omlaag brengen van de Poolse drempel van 300 en voor een betere informatievoorziening aan burgers. Deze week kwam het antwoord van het ministerie voor Milieu: het verlagen van de drempel zou 'ineffectief' zijn. 'Burgers raken er dan aan gewend, en reageren dan niet langer op echte bedreigingen.'

Premier Szydlo liet begin deze week na zware publieke druk weten dat de regering zich over een oplossing buigt, zonder erbij te zeggen welke. Er zijn consultaties gaande voor een wet die met ingang van 2018 de verkoop van de vervuilendste stookovens verbiedt, maar of die het haalt, is nog onzeker vanwege de sterke kolen- en mijnbouwlobby in Polen.

Geen reden tot paniek

Vorige week bezwoer minister van Volksgezondheid Konstanty Radziwill nog tegenover een radiostation dat er 'geen reden tot paniek' was. Hij sprak tot verbijstering van veel Polen op de sociale media van 'theoretische gevaren' en wilde liever praten over het hoge aantal sigaretten dat Polen roken - volgens de minister een belangrijker probleem. De regering probeert onverstoorbaarheid uit te stralen, ook wat betreft de energiehuishouding. 'Polen heeft een basis van kool, en dat gaat niet veranderen', sprak minister van Defensie Antoni Macierewicz vorig jaar.

Uit een vorig jaar gepubliceerde lijst van de Wereldgezondheidsorganisatie bleek dat 33 van de vijftig meest vervuilde Europese steden in Polen liggen. Bij het Europees Gerechtshof in Luxemburg loopt een rechtszaak die Polen moet dwingen zich aan de normen te houden. In de regio Silezië, Zuid-Polen, werd in december een concentratie gemeten van 979 deeltjes per kubieke meter - een niveau hoger dan dat van Peking. Een links deelraadslid voor de binnenstad van Warschau wist genoeg: 'Polen wordt het China van Europa'.

'Is het nu erger dan China, echt?' Andrzej Roman (50) kan het niet geloven, en eigenlijk zal het hem ook een zorg zijn. Bij de trappen van het metrostation staat hij zijn shagjes te roken. 'Ik rook al twintig jaar, mij maakt de lucht niets uit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden