'Smeltkroes' Brazilië voert positieve discriminatie in

De Braziliaanse president Rousseff wil gekleurde Brazilianen voorrang geven bij overheidsbanen. Daarmee doorbreekt ze het taboe op racisme.

RECIFE - 'Het is een vernederende maatregel', vindt basisschoollerares Iara Batista (50). 'Alsof zwarte Brazilianen niet genoeg capaciteiten hebben om op eigen kracht vooruit te komen.' De zwarte vrouw loopt met haar leerlingen over een plein in het centrum van Recife, in het noordoosten van Brazilië. 'Wij hebben respect nodig, geen voorkeursbehandeling.'


President Dilma Rousseff wil alle federale instituten verplichten tot positieve discriminatie. Een nieuwe wet moet ervoor zorgen dat 20 procent van alle vacatures naar gekleurde Brazilianen gaat. Ook posities binnen aan de regering gelieerde instanties en bedrijven, zoals oliebedrijf Petrobras, vallen daaronder. Het parlement buigt zich nog deze maand over Rousseffs wetsvoorstel.


Marcone Nacimento (36), die even verderop zit te lunchen onder een boom, is al net zo sceptisch als Batista. 'Het is naïef om te denken dat een groter aantal zwarte politici iets zal veranderen aan de gemarginaliseerde situatie van de zwarte bevolking', aldus de stadsreiniger. 'Rijke zwarten zijn net zo corrupt als rijke blanken', schampert de zwarte man terwijl hij met grote happen zijn rijst met kip en bonen naar binnen werkt. 'Brazilië is een heel racistisch land, dat verander je niet met quota.'


Nergens ter wereld bestaan zoveel variaties op het menselijk ras als in Brazilië. Niemand kijkt er op van zwarte mensen met lichtgroene ogen, blanken met pikzwart kroeshaar of indianen met Europese gelaatstrekken. In deze 'ideale smeltkroes' was het lange tijd taboe om over racisme te spreken. Een hardnekkige mythe van 'raciale democratie' hield het idee in stand dat in Brazilië geen rassendiscriminatie zou bestaan.


Die mythe is in de jaren dertig in het leven geroepen door socioloog Gilberto Freyre, vervolgens omarmd door de machthebbers en uitgegroeid tot een onderdeel van de nationale identiteit. Mede hierdoor heeft Brazilië na de afschaffing van de slavernij in 1888 nooit een actief beleid gevoerd om rassenongelijkheid te bestrijden, zoals dat bijvoorbeeld in de Verenigde Staten wel is gebeurd.


Dat er wel degelijk grote rassenongelijkheid bestaat in Brazilië, staat buiten kijf. Blanken vinden makkelijker een baan en krijgen een hoger salaris dan hun donkere landgenoten. Bijna driekwart van de Brazilianen die in armoede leven, hebben een donkere huid. De kans dat een gekleurd kind voor zijn vijfde sterft aan ondervoeding is bijna twee keer zo groot als dat van een blank kind, en aan donkere Brazilianen wordt twee keer zo vaak medische hulp geweigerd als aan blanken.


Ook in de publieke ruimte spelen blanken een hoofdrol. Hoewel meer dan de helft van de Brazilianen zwart of getint is, is 92 procent van de federale politici blank, evenals vrijwel alle nieuwslezers, politiek analisten en fotomodellen. In de immens populaire soapseries draait het om blanke, meestal rijke families. Zwarte mannen vervullen hooguit de rol van taxichauffeur of crimineel, donkere vrouwen zijn schoonmaaksters. Rousseff pleit nu voor positieve discriminatie binnen de overheid. In 2012 voerde de regering al een soortgelijke maatregel in voor universiteiten. Die moeten sindsdien de helft van hun plaatsen reserveren voor leerlingen afkomstig van openbare middelbare scholen. Zwarte, gekleurde en inheemse leerlingen hebben daarbij voorrang. Voorheen waren leerlingen van openbare scholen grotendeels uitgesloten omdat ze het bij het toelatingsexamen voor de universiteit aflegden tegen leerlingen afkomstig van de kwalitatief veel betere privéscholen.


Historische schuld

Volgens de regering is positieve discriminatie noodzakelijk om de status quo te veranderen. 'Deze maatregelen zijn nodig om het lange proces van discriminatie en marginalisatie te doorbreken', zei regeringschef Gilverto Carvalho over de quota binnen de overheid. 'We hebben een grote historische schuld af te lossen. Met deze quota maken we daar een begin mee.'


Maar op de straten van Recife, een van de zwartste steden van Brazilië, klinkt weinig lof. 'De regering pakt het probleem niet bij de wortel aan', zegt lerares Batista. 'Ze moet de kwaliteit van het openbaar basis en middelbaar onderwijs verbeteren. Dan heeft iedereen gelijke kansen op universiteiten, binnen de overheid en op de arbeidsmarkt, en zijn er geen quota nodig.'


Batista vindt het vooral belangrijk dat er grotere bewustwording komt over racisme in Brazilië. 'Sinds de afschaffing van de slavernij zijn de machtsverhoudingen maar mondjesmaat veranderd. Het wordt nog steeds als normaal beschouwd dat zwarten arm zijn en blanken rijk.'


Francisco Amaral (31), die aan hetzelfde plein in een restaurant zit te lunchen, beaamt dat. 'Racisme is diepgeworteld in Brazilië', aldus de blanke bankmedewerker. 'Mensen lopen onbewust met een boog om zwarten heen op straat. Ik doe dat helaas ook. Dat komt doordat we van jongs af aan een stereotiep beeld meekrijgen over zwarten.' Ook volgens Amaral is positieve discriminatie geen oplossing. 'Wat nodig is, is een cultuuromslag. Brazilianen moeten op school en thuis meekrijgen dat iedereen gelijk is. Een voorkeursbehandeling werkt ongelijkheid juist in de hand.'


De eveneens blanke Adeliva Almeida (49) zit een tafeltje verderop en knikt instemmend. 'Racisme is aangeleerd', zegt ze terwijl ze de zwarte kelner wenkt. 'Ik weet niet of quota iets oplossen maar het is hoe dan ook positief dat de discussie eindelijk is aangewakkerd', aldus de ambtenaar. 'We kunnen racisme ook weer afleren.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden