Small town America kiest

In de voorronden van de presidentsverkiezingen zie je de Amerikaanse basisdemocratie op haar mooist. Maar de Republikeinse bijeenkomsten hebben ook iets benauwends.

De verwachte sneeuw is niet gekomen, maar het boerenland ligt er in de late middagzon kaal en bevroren bij tijdens de rit naar Perry, een stadje in de Amerikaanse staat Iowa. Op de autoradio fulmineert Rush Limbaugh, de rechtse presentator die zo'n vijftien tot twintig miljoen luisteraars heeft, tegen de Fed, de centrale bank.


Omdat die alsmaar meer dollars nodig heeft om de Franse banken te steunen, draaien de geldpersen op volle toeren en is het papieren geld straks niets meer waard. Onze dollar! Ons geld!, briest hij in een woedende, eindeloze monoloog.


In het Pattee Hotel in Perry, een sfeervol historisch gebouw dat zijn gasten belooft dat het oude small town America er nog voelbaar is, heerst een weldadige rust. Die avond spreekt er de Texaanse gouverneur Rick Perry, een van kandidaten die strijden om de Republikeinse kandidatuur voor het presidentschap. In een van de diepe fauteuils in de lobby zit slechts één ander iemand, een man met een uitnodigend gezicht en vriendelijke ogen, die meteen begint te praten en daarmee twee uur lang niet meer stopt.


Hij heet Troy Kilzer, een 51-jarige postbode uit Ames, die alleen nog niet is ontslagen omdat hij van zijn steeds verder inkrimpende agentschap degene is met de meeste dienstjaren. Hij is hier voor Perry. Morgen is de caucus (de voorverkiezing) en net als iedere Iowan wil hij alle kandidaten zelf gesproken hebben. Kilzer geniet er zichtbaar van.


Hij is een sociaal-conservatief. Van het homohuwelijk moet hij niets hebben. 'Ik ben een christen, het schendt de christelijke wetten.' Maar behalve principiële bedenkingen, heeft hij ook praktische bezwaren. 'Homo's produceren geen kinderen. We moeten alleen huwelijken tussen heteroseksuelen promoten, want die maken belastingbetalers.'


Intussen melden zich meer journalisten en doordat Troy lekker op zijn praatstoel zit, bedient hij naast de krant uit Nederland een radiostation in Zwitserland, een website in Italië en een televisiezender uit Texas. Hij heeft het over immigratie ('Er moet een hek komen aan de grenzen omdat de illegalen de banen inpikken van gewone Amerikanen') en over kandidaat Rick Santorum ('Hij is sociaal-conservatief en goed op het punt van de immigratie, helaas is hij een Washingtonse insider').


Kilzer laat zien dat hij zijn huiswerk als kiezer heeft gedaan, als er plotsklaps een groep mannen binnenkomt met in het middelpunt een knappe vent, een zestiger met zilvergrijs haar, in een langharige paarse jas met fel gekleurde indiaanse motieven. Een van de begeleiders draagt een gitaar. Wie is dat? Larry Gatlin, is het antwoord. Van de Gatlin Brothers. Hij is een country-legende uit Seminole, Texas, en een vriend van gouverneur Perry.


Een ander land

Zijn komst is het begin van een paar gedenkwaardige Texaanse uren in het hart van Iowa. (Texas is een ander land, zal de vrouw van mijn bed & breakfast in Des Moines de volgende ochtend tijdens het ontbijt glimlachend zeggen). Gatlin warmt het publiek op met countrysongs en gospels, voortdurend zichzelf onderbrekend met grappen. 'Ik houd van mijn land; het is alleen de regering waarvoor ik bang ben'. Gejuich. Als hij verwijst naar een goede vriend, heeft hij het over zijn BOAM (spreek uit bie-o-e-m): Brother Of Another Mother.


De Iowans smullen van die Texaanse religiositeit en sentimentaliteit. Rick Perry doet er niet voor onder. Hij haalt Marcus Luttrell naar voren, een Navy-commando die in Afghanistan zwaargewond raakte en in leven bleef dank zij het werk van Perry en zijn vrouw. Ze redden mijn leven, zegt de veteraan. Hij is mijn tweede zoon, zegt Perry met tranen in de ogen en een verstikte stem. Hij vraagt iedereen respect te betuigen aan al die jonge Amerikanen die hun leven wagen overzee.


Nadat hij zich heeft herpakt, belooft hij strijdbaar als president het ministerie van Onderwijs in Washington te zullen afschaffen en van het Congres een parttime parlement te maken. Bij het afscheid haalt hij de profeet Jesaja aan: 'Hier ben ik, stuur me.'


Europa, Nederland - het is ver weg, op dat moment. In het kielzog van de Republikeinse kandidaten is het prachtig en hartverwarmend, een bewijs van hoe mooi en krachtig dit soort basisdemocratie met een bijna lijfelijk contact tussen kiezers en kandidaten kan zijn. De Iowaanse boer met zijn te grote bril en zijn ongetwijfeld thuis bij de keukenkachel geknipte haar dat piekerig aan alle kanten onder zijn baseballcap uitsteekt, een man die door het harde werken op het land geen kont meer in zijn te lange kakibroek heeft, hij neemt toch de moeite om naar een vreemde Texaanse snoeshaan te komen.


Maar het is tegelijkertijd benauwend. Er worden zoveel patriottistische, godsdienstige en conservatieve teksten over me uitgestort, door kandidaten en kiezers, dat het me naar adem doet happen.


'Een politicus moet geen wetten invoeren, hij moet wetten ongedaan maken', zegt een boer uit Wisconsin die appelcider maakt en de libertijn Ron Paul steunt.


Weg met de centrale bank, zegt Paul zelf.


Geen abortus, ook niet na verkrachting of incest, zegt Santorum.


Hoeksteen

En dan al die de kinderen. Michele Bachmann heeft er vijf (naast 23 adoptiedochters), Santorum zeven, Jon Huntsman zeven en Mitt Romney vijf. Dat zijn vijf zonen, die inmiddels, vertellen ze trots op verkiezingsbijeenkomsten van hun vader, ook hard bezig zijn gezinnen te stichten. In totaal heeft Romney 16 tot 17 kleinkinderen - de media zijn de tel kwijtgeraakt.


Het zegt iets over het sterke geloof in de familie als hoeksteen van de samenleving. Op zich is dat niet verkeerd, zeker niet in de vergrijzende westerse landen, maar de meeste van de andere ideeën worden door buitenstaanders op zijn best als curieus beschouwd en op zijn slechtst als knettergek. Weg met de centrale bank? In Europa is die instelling zo'n beetje nog de enige hoop voor de redding van de euro en de banken.


Het beeld is natuurlijk vertekend - we hebben dit keer alleen voorverkiezingen in de Republikeinse partij. Bovendien is het nog vroeg in het seizoen. De marge kan nu nog de maat lijken. Maar er zal een schifting onder de kandidaten gaan optreden, zeker als straks de grotere staten aan de beurt zijn.


Dit neemt niet weg dat er de Republikeinse partij zich al twee jaar in stormachtig conservatief vaarwater bevindt. Het is een reactie op de zware nederlaag tegen Obama in 2008, waarna de Tea Party haar kop opstak.


Volgens Alan Greenspan, oud-president van de Fed, grijpt zij terug op een cultuur die een eeuw lang dominant was, totdat Franklin Roosevelt met de New Deal het taboe op overheidsingrijpen en sociale programma's slechtte. Het was een cultuur die stond voor puur individualistisch ingestelde Amerikanen die slechts op eigen kracht vertrouwden.


Conform deze traditie willen de activisten van de Tea Party een minimale overheid en eisen ze een sluitende begroting, niet door belastingen te verhogen maar door drastisch te snijden in sociale regelingen. Dit zogeheten fiscale conservatisme zijn ze gedurende de campagne gaan combineren met een sociaal conservatisme inzake abortus en het homohuwelijk. Dit mengsel ligt de Republikeinse partij zwaar op de maag, ook omdat het gecombineerd wordt met een 'geen-compromissen'-houding.


De voorverkiezingen moeten uitwijzen wie het straks voor het zeggen krijgt in de partij: dit radicaal-conservatieve afwijzingsfront of de gematigden, die nog steeds de noodzaak van compromissen inzien.


Het is een strijd waarvan het belang uitstijgt boven dat van de Republikeinse partij alleen. Washington ligt stil als gevolg van een alles verlammende polarisatie tussen Republikeinen en Democraten. Er lijken twee Amerika's te ontstaan, die niet meer naar elkaar luisteren, die elkaar niet meer proberen te bereiken. De allesoverheersende vraag in deze verkiezingen is of die ontwikkeling zal worden versterkt of doorbroken.


Boerenhoofd

In een in sprookjesachtig maanlicht gedompeld gebouwtje in Derry, New Hampshire, staat Newt Gringrich de geschiedenis op geheel eigen wijze te herschrijven. Hij somt alle successen op van Reagan - de miljoenen nieuwe banen, de val van de Muur, de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Die feiten zijn bekend, maar niet dat die hier aan 'Reagan-Gingrich' worden toegeschreven.


Newt, zoals vriend en vijand kortweg zeggen, is een van die compromis-verafschuwende radicalen. Met een vlammenwerper is hij nu zelfs zijn partijgenoot Romney te lijf gegaan. En de man, die bezig is aan zijn derde vrouw en derde religie, blijkt hetzelfde boerenhoofd te hebben als die blonde Siciliaanse schapenhoeder annex huurmoordenaar uit de film The Godfather, die verkleed als priester ineens een geweer onder zijn pij vandaan haalt en zijn dodelijke klus klaart.


De meeste kiezers in New Hampshire moeten niks van hem hebben. In het stemlokaal in Concord zegt verpleger Mark Schiewetz (53) dat hij met zijn stem probeert de politici te doen terugkeren naar het midden. De jonge politicologie-studente Sloane Speakman (22), uit Nashville, zegt voor Romney te zijn. Als hij de voorverkiezingen gewonnen heeft, zal hij zich naar het centrum bewegen, zegt ze, geruststellend tegen mij en zichzelf.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden