Smacht-wacht

Iedere Kerst is hetzelfde op televisie te zien. Dat is de kracht van de programmering: wij willen herhaling en functioneel sentiment. Maar waarom?

Hij wilde haar ooit trouwen. En zij hem. Ze was zo mooi en zo lief en groot van hart. En nu heeft ze zeven kinderen en is ze dolgelukkig. Met iemand anders. Bruut wordt Ebenezer Scrooge geconfronteerd met zijn prioriteiten en de gevolgen ervan, door een geest die hem zijn eigen verleden toont. 'Ik ging haar bijna achterna', probeert Scrooge nog, als hij zijn jonge zelf ziet staan in de sneeuw, terwijl de liefde zijn leven uit loopt. 'Bijna heeft geen gewicht', antwoordt de geest onverbiddelijk. 'Zeker niet in zaken van het hart'.


In de Muppet-versie is Scrooge net bezocht door de zingende oudjes Statler en Waldorf als geketende Marley & Marley, de geest (meervoud, in de Muppet-versie) die aankondigt dat hij bezocht zal worden door drie geesten. Bill Murray krijgt in Scrooged (1988) te doen met daklozen in een Amerikaanse stad. Ieder z'n Scrooge. Geestig, hilarisch, poëtisch, met geesten in getoupeerde coupe en schoudervullingen of Miss Piggy als wraakzuchtige vrouw van Scrooge's klerk. Jim Carey deed 't, Bill Murray deed 't , Albert Finney en Alastair Sim deden 't, het maakt niet uit. Ze komen weer op tv deze week, althans sommige versies. Daar gaan we weer, onthaasten met het bekende verhaal, verheugd van scène naar scène. Kerst is de tijd om de clichés ongeremd te omarmen en mee te huilen met soms draken van films.


Charles Dickens, en vele regisseurs die zijn A Christmas Carol (1843) verfilmden, duwt ons met de neus op ons oude zelf. Wie we waren, wie we zijn, wie we kunnen worden. Dat maakt het seculiere, zij het sprookjesachtige kerstverhaal van Dickens meteen tot één grote metafoor voor de kerstfilm in het algemeen. Het ritueel dat we zelf herhalen, jaar in jaar uit, met het kijken naar de films. Niet om iets nieuws te zien, maar om te worden herinnerd. Wíj zijn Scrooge en de kerstfilm is onze geest van het kerstverleden, van het kerstheden, en van de kersttoekomst. 'Ik begin te denken dat je door het leven bent gegaan met je ogen dicht', zegt de geest. Afhankelijk van je bui, levensfase, omstandigheden denk je 'rot op, geest' of 'ja echt. Ik ga weer tijd nemen voor waar het om draait', of treur je mee met de oude Scrooge om liefdes die uit je handen zijn geglipt.


De kerstfilm is de stillenachtmis geworden, een ritueel voor reflectie. Niet omdat je wat nieuws ziet, maar omdat het bekende steeds nieuwe betekenis krijgt. Herhaling als herbevestiging. De associaties die je vroeger bij de beelden had en nu hebt, mengen. Zelfs geuren en plaatsen waar je ze bekeek. Dan treedt het in werking: herkenning, herhaling (en volgend jaar Kerst weer herhaling, en Kerst daarna, en Kerst daarna...) en dan cultivering. Tot hoofdmomenten in je eigen leven samenvallen met de verbeelding van de filmmakers. Dickens laat ons zien hoe de menselijke geest steeds weer struikelt over zijn eigen favoriete herinnerde details en hoe mentale associaties tot een gewoonte worden, schreef de 19de-eeuwse filosoof en natuurkundige William James. Met zijn karakteristieke personages helpt Dickens ons herinneren aan onze eigen gewoonten, die routine worden en dan ritueel. Ons biologisch conservatisme, de drang om te herhalen.


Hoe herkenbaar, als ik, voor wat ongeveer de dertigste keer moet zijn, zit mee te zingen met My Favorite Things. Die groene gordijnen, het onweer, het dansen op bed. Ik was jonger dan Kurt en Gretl toen ik 'm voor het eerst zag. Nog geen associaties met John Coltrane's versie van het nummer. Smeltende sneeuw op mijn neus en wimpers kende ik wel, nog voor ik dat uit het nummer wist te halen. My Favorite Things op de fiets, in de regen, voor je kinderen en dan voor je kleinkinderen. 16 zijn met Liesl. In elke fase verbind je je aan een ander personage, zonder je oude zelf te vergeten in die personages die je ooit was.


Het maakt helemaal niet uit dat een scène voor geen meter lijkt op je eigen leven: het is de destillatie van het gevoel dat je oppikt. Functioneel sentiment. De angst voor verlies (Scrooge's geest van de toekomst), de verwarring over vrijheid en keuzen, de heimelijke liefde (De liefdesbiecht aan Keira Knightly in Love Actually), de trotse genoegdoening (Hugh Grants speech als prime minister naast de president van de VS, Billy Bob Thornton), de betovering van het meisje op school (Joanna, 10 jaar, die Mariah Carey's All I Want For Christmas zwoel zingt op de schoolkerstviering), het moeizaam vasthouden aan je waardigheid als je belazerd bent (Emma Thompson in haar slaapkamer in Love Actually). Elke scène die dat gevoel opwekt, is een geruststelling en een bevestiging van je bestaan. En omdat je 'm kent, voel je 'm aankomen. Zoals je een dichtregel voelt aankomen bij het begin van een gedicht en weet: ik heb die zin nodig, nu. De letters zijn magie voor je gemoed. Een kerstscène is magie voor je bestaan, op de platst mogelijke manier - maar het mag dan ook alleen met Kerst.


Lees verder op pagina V 10


Hoofse liefde én mannentaboe: verliefd worden op de vrouw van je beste vriend. Creatief opgelost door Mark in een stille biecht: 'To me you are Perfect/and my wasted heart will love you/until you look like this', waarop een foto van een mummie volgt, die de freule nog een glimlach ontlokt ook. Eén-nul, waardigheid gered. De kus daarna was, filmtechnisch, niet nodig.


DE 5 hoogtepunten in Love Actually


Huilende Karen


Jamie vraagt Aurélia ten huwelijk


Wat elke Brit en de rest van de wereld wil zien: de opper-Brit, geharnast in klassebepaalde zelfbeheersing, die uit zijn dak gaat. Hugh Grant als meesterlijke prime minister maakt Downing Street 10 even tot privédisco, met dank aan The Pointer Sisters.


De kerstboodschap van Mark aan Juliet


Sprookje ontmoet natte droom: nerd koopt ticket naar de VS, loopt een willekeurige kroeg in de Midwest binnen en wordt onmiddellijk geflankeerd door drie bloedmooie, gewillige American girls. Klassiek is de opmerking van cock tease January Jones (Mad Men's Bettie Draper) als Colin 'praise the Lord' roept: 'And he's a Christian!'


De dansende prime minister (Hugh Grant)


Toppunt van kitsch, waar waarschijnlijk alleen een acteur als Colin Firth mee kan wegkomen. Gekwetste Brit vlucht naar Frankrijk en valt voor Portugese huishoudster, die hij, zonder dat ze een woord hebben gewisseld, ten huwelijk vraagt. Ze heeft maar vast Engels geleerd: 'Yes, is being my answer'.


Colin Frissell, de Britse nerd, met de American angels in een bar in Wisconsin


Je vermoedde het, maar geloofde het niet, kijkt je glimlachende echtgenoot aan en weet dat het waar is. Bungelend boven de afgrond van je huwelijk grijp je naar de enige draad die een vrije val voorkomt: Joni Mitchell, met een langzame, late versie van Both Sides Now.


De dans van Maria en de Captain


De 5 hoogtepunten uit The Sound of Music


De herinnering van haar/hem aan de eerste kus. Of wat ze zich ervan willen herinneren. Inclusief tuinhuisdans en zwierende chiffonjurk/soldatenuniform.


Vervolg van pagina V9


Het tuinhuis


De dennen- appel


Strenge vader smelt en blijkt nog aantrekkelijk ook. Soft focus ver voordat Joan Collins het claimde.


De nonnen zingen 'How do you solve a problem like Maria'


Je maakt een gemene grap en wordt gered door degene die je het aandeed: Maria liet met haar vergevende reactie op de dennenappelgrap zeven kinderen en miljoenen kijkers het hoofd buigen in schaamte.


My Favorite Things


Gecoverd door Diana Ross, Tony Bennett, Luther Vandross, Kenny Rogers, John Coltrane, The Carpenters, Barbra Streisand, Mary J. Blige en volgens Wiki nog 27 anderen. Iemand nog een argument nodig?


Een verborgen klassieker voor iedereen die wel eens de weg kwijt is, of van iemand houdt die de weg kwijt is. Zit 'm vooral in de tekst, in al z'n lieflijke wanhopigheid: 'How do you catch a cloud and pin it down?' En de rekbare, retorische eindzin: 'How do you hold a moonbeam in your hand?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden