Sluipende ontmanteling van de democratische rechtstaat

Een weekendje Boedapest

De voormalige speechschrijver van Margaret Thatcher. Een charmant oud dametje uit Utah (VS). Een jonge Hongaarse student en een middelbare Duitse academicus. Ze kruisten mijn korte verblijf in Boedapest. Vier mensen, vier verhalen: de wereld van vandaag in a nutshell. Laat ik beginnen met de Duitser. Een politiek wetenschapper. Die leerde me twee belangrijke dingen over Duitsland.

Ten eerste: het land wordt momenteel verscheurd door een schisma over Rusland. Lijnrecht tegenover elkaar staan de zogenaamde 'Putinversteher' en diegenen die Poetin een dolgedraaide agressor vinden. Er verschijnen manifesten en contra-manifesten in de Duitse pers. De scheidslijn loopt dwars door CDU en SPD heen, langs de generatie van de Ostpolitik, die koste wat het kost een nieuwe Koude Oorlog wil voorkomen. Met daartegenover een jongere mensenrechtengeneratie die niet snapt hoe de wereld een ex-KGB-president zijn militaire gang kan laten gaan en hoe Rusland - met zero Vergangenheitsbewältigung - zich opnieuw als bezettende macht durft te laten gelden.

Tweede Duitse les. Ons verhitte debat over de sociaal-culturele kloof tussen academische professionals en de anderen, gaat in veel geringere mate op voor Duitsland. In Duitsland wordt minder op arbeiders neergekeken. Sterker: vakmanschap wordt in de Duitse ingenieurscultuur en maakindustrie zeer gewaardeerd. Verder zijn daar nog sterke regionale identiteiten, waar mensen hun trots aan ontlenen. Tegen alle meritocratische druk in.

Dit ligt allemaal een forse slag anders in Engeland, zo liet de oud-speechwriter van Margaret Thatcher weten. (Helaas niet de auteur van de zin: 'The lady's not for turning'. Dat was zijn collega.) Daar breekt UKIP het hele politieke bestel open. Dat komt omdat voor veel te veel mensen 'the present is another country'. Ze missen totaal de aansluiting met hoe de wereld zich vandaag ontwikkelt. Onbehagen met migratie is het projectiescherm voor de verweesdheid in eigen tijd en samenleving.

Het oude Amerikaanse dametje uit een voorstad van Salt Lake City past in dat profiel. Niet sociaal-economisch, maar cultureel. Ze had een riviercruise gemaakt van Amsterdam naar Boedapest. Om te zien uit welke landen haar fellow Americans oorspronkelijk gekomen waren. Ze had gehoord dat op Duitse scholen kinderen de waarheid wordt verteld over de Nazitijd. Dat leek haar een garantie tegen herhaling. Ze was kritisch op Amerikaanse scholen. Daar wordt te omfloerst met het kwaad en met culturele verschillen omgegaan. 'We are too touchy and too soft'. Ze klaagde over migratie van Hispanics en Somalische moslims naar haar stad. Amerika is bezig een ander land te worden. Haar charme ontplofte toen ze zich liet kennen als een Theepartijtjes-Republikeinse. Ze vond deze president maar een rare snuiter. Barack Hussein Obama. Dat was haar lang niet Amerikaans genoeg.

De jonge Hongaarse student nam me mee naar de martelkelders van het communistisch bewind van Hongarije in het voormalige hoofdkwartier van de geheime dienst. Een huiveringwekkende plek die alles zegt over de verkrachting van de democratische rechtstaat. Voor het gebouw staat een interessant kunstwerk, een stuk IJzeren Gordijn, gemaakt van stalen kabels. De tragische ironie wil dat het huidige Hongarije onder Victor Orban opnieuw een vrijheidsprobleem kent. Er vindt een sluipende ontmanteling van de democratische rechtstaat plaats door een democratisch gekozen partij. De media worden onder controle gebracht. Staatsmedia worden 'geberlusconiseerd', private media door bevriende oligarchen opgekocht. Er wordt getornd aan de onafhankelijke rechterlijke macht. En de oppositie wordt het leven zo zuur mogelijk gemaakt.

Hongarije staat model voor een belangrijke trend in de wereld: 'democratisch autoritarisme'. Democratische verkiezingen (al dan niet gemanipuleerd) leiden tot supergrote meerderheidspartijen met sterke leiders die een open afkeer demonstreren van de westerse liberale democratie. Victor Orban, Recep Erdogan, politieke leiders op de Balkan: allemaal aanhangers van het 'Poetinisme'.

En met het noemen van de naam Poetin is de cirkel van de wereld weer rond. Poetin is splijtzwam in Duitsland en rolmodel in Hongarije. En hij kan ook geassocieerd worden met die martelkelders van de Hongaarse KGB. Het zal uiteindelijk van dat oude dametje in Utah afhangen, van de Amerikaanse belastingbetaler, of het Westen opgewassen zal zijn tegen de autoritaire dreiging in de komende decennia.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.