Slowakije neemt geen genoegen met opstappen premier Fico: 65 duizend Slowaken protesteren tegen zijn partij

Ze joelen, ze fluiten, ze rinkelen met sleutelbossen. De menigte op het Bevrijdingsplein in Bratislava is een niet te temmen beest. 'We zijn met meer dan vorig week!', jubelt een dame vanaf het podium. Zo'n 65 duizend Slowaken antwoorden met groot gejuich. Aan de slogans is te merken dat niemand op het plein genoegen neemt met het opstappen van premier Robert Fico, 24 uur eerder. 'Fico naar de gevangenis!' 'Algehele staking!' 'Schaamte, schaamte!'

65 duizend Slowaken verzamelden zich zaterdag op het Bevrijdingsplein in Bratislava, om te demonstreren tegen politieke partij Smer-SD.Beeld afp

Tussen de herenhuizen en winkelcentra echoot de stem van activiste Ingrid Antalová. Mede door haar toedoen donderde de communistische Jenga-toren dertig jaar geleden in elkaar tijdens de 'fluwelen revolutie'. Vandaag, zegt ze, ontmoeten de 'kleine' en de 'grote geschiedenis' elkaar.

Officieel komt er een nieuw kabinet onder leiding van Fico's partijgenoot Peter Pellegrini, maar veel Slowaken zien in hem vooral meer van hetzelfde. Ze willen af van Smer-SD, de partij die sinds tien jaar de lakens uitdeelt in het kleine Midden-Europese land. Onder Smer heeft de corruptie zich genesteld in politie, justitie en bestuur. Betoger Peter Janovsky heeft een kartonnen bord meegenomen van Fico in horizontaal gestreept boevenpak. 'Er is een Slowaaks spreekwoord', zegt hij. 'De vis stinkt vanaf de kop.'

'Er is geen rechtsstaat hier'

In de catacomben van een Habsburgs kroegje zitten twee mensen die de geur van verrotting kennen. Pavol Szalai (35) en Zuzana Hlávková (28) zijn klokkenluiders. De demonstratie is net afgelopen, ze houden hun jassen aan. Tot februari 2016 werkten de twee bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Slowakije zou het roterend EU-presidentschap van Nederland overnemen. Voor de lancering van het logo werd een feest opgetuigd met peperdure artiesten. De aanbesteding werd gemanipuleerd zodat een specifiek bedrijf wel moest winnen. Onderaan de streep kostte het feest ruim 300 duizend euro, twee keer zoveel als in de aanbesteding stond.

Zuzana Hlávková en Pavol Szalai zijn klokkenluiders en gaven de Slowaakse regering aan bij Transparency International.

Szalai en Hlávková waren woest over de malversaties en de verkwisting van belastinggeld. Ze meldden zich bij de leiding die het weliswaar met hun eens was, maar niets durfde te zeggen.

Hij: 'In een normaal land ga je dan naar de politie. Maar die vertrouwen we niet.'
Zij: 'Alles wat je overhoudt, zijn je eigen overtuigingen.'
Hij: 'En we konden op elkaar leunen. Zonder een bondgenoot ga je aan jezelf twijfelen.'

Hlávková schreef een brief aan de minister. Prompt kreeg ze een één-op-één gesprek. 'Hij zei: wat is precies het probleem? Daarna bood hij me een plek aan in een departement naar keuze.' De bewijzen gaven de twee aan corruptiewaakhond Transparency International. Er kwam een persconferentie en een hausse aan media-aandacht. Szalai en Hlávková waren op slag beroemd. Trollen belaagden Hlávková online, in de brievenbus kreeg ze een anonieme scheldbrief.

Fijnmazig weefsel van omkoping

Leg Slowakije op de snijtafel, en je krijgt een fijnmazig weefsel te zien van cliëntelisme en omkoping. Ouden van dagen die hun chirurg een flesje wijn geven om sneller aan de beurt te zijn. Gemeentes die op mysterieuze wijze dubbel zoveel kwijt zijn aan veegwagens dan Tsjechische collega's. In de stad Kosice zetelt een rechter in hoger beroep die zijn rechtbank runt als een familiebedrijfje: zijn vrouw zit in de griffie, zoonlief is aanklager, dochter en schoonzoon zijn ook weer rechters. Eén op de vier rechters in Slowakije heeft een familielid dat ook in het wereldje zit, becijferde Transparency International.

Instanties die belast zijn met corruptie op het hoogste niveau, bijten niet door, zegt Pavol Lacko van anticorruptie-waakhond Fair-Play Alliance. 'Op papier zien die instituties er prima uit. In de praktijk zijn het lege hulzen. Politiek gevoelige zaken worden onder het tapijt geschoven.'

Van belofte tot zorgenkindje

'We hebben ons op de corruptie verkeken', concludeert Jan Marinus Wiersma, oud-Europarlementariër (PvdA) en tot de toetreding in 2004 EU-rapporteur voor Slowakije. Brussel kreeg beloftes en toezeggingen van de Slowaakse regering, vertelt Wiersma, en er werden nieuwe instituties opgetuigd. 'Maar je weet pas na een paar jaar of die goed functioneren. Die tijd hebben we onszelf niet gegeven.'

Hij schetst de tijdsgeest rond 2000, het geloof in het zelfcorrigerende vermogen van democratieën waar achttien jaar later weinig tot niks van over is. Ook toetreders zoals Polen en Hongarije zijn inmiddels zorgenkindjes. 'Het enthousiasme had de overhand, de rode loper lag uit. 2004 was de deadline, we wilden de klus afmaken.'

Demonstranten rammelen met sleutelbossen, een verwijzing naar het ritueel uit de anticommunistische protesten van 1989.Beeld afp

Zeggen dat de EU-toetreding onverstandig was, gaat volgens ingewijden te ver. Daarvoor zijn de economische successen te groot. 'Maar qua instituties heeft de democratie nooit vat gekregen op het land', zegt een Europese diplomaat met een schat aan ervaring in Slowakije. 'De beloofde hervormingen zijn slechts mondjesmaat doorgevoerd. Men leeft van familiebanden die dwars door politieke partijen heenlopen.'

Het is een probleem dat door de Europese cohesiefondsen eerder vergroot is dan verkleind, aldus Pavol Demeš, oud-minister van Buitenlandse Zaken. 'Hoe kan het dat EU-fondsen via Slowakije in handen vallen van de Italiaanse maffia?', zegt hij, verwijzend naar de onthullingen van de vermoorde journalist Ján Kuciak. 'Dat is de vraag die Brussel zich moet stellen.' Volgens Demeš is het tijd dat de EU de 'noodtoestand' in zijn land onder ogen ziet, en een 'interventieteam' stuurt dat nauwkeurig monitort waar de fondsen terechtkomen.

Klokkenluider

Op het podium in Bratislava roept een beroemde filmregisseur politieagenten en ambtenaren op klokkenluider te worden, naar het voorbeeld van Szalai en Hlávková. Kuciak deed het in zijn stukken, en moest het met zijn leven bekopen.

Alle reden voor een smartlap met veel strijkers, terwijl de schemering langzaam invalt. Duizenden kelen brullen een lied over de woest begroeide bergtoppen in het noorden, over de 'sterren in de hemel' die als 'bruidsmeisjes' zijn. Van hier naar daar is het ver, lichtjaren ver, maar aan opgeven wil niemand denken.

Dankzij Ján Kuciak kwam het corruptieschandaal aan het licht.Beeld ap

De 27-jarige journalist Ján Kuciak onderzocht banden tussen de maffia en de Slowaakse politiek. Zondag 25 februari werden hij en zijn vriendin dood aangetroffen.

De Slowaakse politie hield de donderdag erop zeven mensen aan in verband met de dubbele moord. Het gaat om Italianen die in Slowakije wonen. Ten minste een van hen onderhoudt nauwe contacten met de Slowaakse regering, aldus een internationaal netwerk van onderzoeksjournalisten.

Kuciak deed onderzoek naar een omvangrijk corruptieschandaal, waarbij mensen uit de entourage van de Slowaakse premier Robert Fico zijn. De premier probeerde woensdag de politieke crisis te bezweren met het aanbod plaats te maken. Een van de drie regeringspartijen, Most-Híd, dreigde uit de coalitie te stappen.

Premier Fico treedt af, maar blijft aan als partijleider. Na corruptieschandalen en de moord op een journalist eisen veel Slowaken een échte machtswissel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden