Slotoffensief tegen laatste nazi's

'Het beest van Appingedam', Siert Bruins, werd in 1949 in Nederland bij verstek ter dood veroor-deeld wegens oorlogsmisdaden. Hij is nog steeds vrij man, maar hem wacht een nieuw proces.

APPINGEDAM - De buren hebben geen idee. 'Een verzetsman, hier in de straat?' Als Rijmke Watsing (79) er bij jongere dorpsgenoten over begint, stuit hij op verbaasde blikken. Alleen hij, de oudste man van het Groningse Oosterwijtwerd, weet dat twee SS'ers in september 1944 het levenloze lichaam van boer Aldert Klaas Dijkema op diens erf dumpten. Vandaag begint in het Duitse Hagen het proces tegen de vermoedelijke dader, Siert Bruins (92). Hij is de laatste Nederlandse nazi op vrije voeten.


'Nou, hier', de sandalen van Watsing houden stil voor een haveloos ogende boerderij. 'Je ziet er niet veel van, want de mensen die er nu wonen laten de hele tuin dichtgroeien. Maar vroeger stond hier zo'n tentje, de vrouw van Dijkema had tbc.' De ramen in hun afbladderende sponningen kijken uit op de stoppelvelden, met in de verte de torenspits van Appingedam.


Watsing was in 1944 een jongen van 10. Zijn herinneringen aan de oorlog zijn een amalgaam van eigen indrukken en dingen die hij weet van horen zeggen. Verzetsman Dijkema stond bekend als een roekeloze vent, zegt hij. Dapper, maar roekeloos. 'Hij was de eerste met onderduikers hier op het dorp. Alles had hij, piloten, Joden maar ook mannen die zich moesten verbergen voor de Arbeitseinsatz.'


Over Bruins weet hij niet veel. Ja, dat hij vlak voor de bevrijding twee Joodse broers neerschoot verderop, in Delfzijl. En dat hij toen naar Duitsland vluchtte. 'Dat deden ze allemaal, toen de Canadezen kwamen, pakten ze in Delfzijl de boot naar Emden.' Hitler had in 1941 een wet ingevoerd, de zogenoemde Führererlass, waarmee buitenlanders in Duitse krijgsdienst de Duitse nationaliteit kregen en dus niet konden worden uitgeleverd. Die wet is nog steeds geldig. In 1949 werd Bruins in Nederland bij verstek ter dood veroordeeld.


Reservetijd

De jacht op ongestrafte nazi's is in de reservetijd aangeland. Nazi-jagers en openbaar aanklagers lijken fanatieker dan ooit, omdat ze weten dat hun tegenstander zij aan zij strijdt met de gedoodverfde winnaar: de tijd. Over een jaar of vijf is de Tweede Wereldoorlog niet langer levende geschiedenis, niet langer direct bereikbaar via opa's en oma's, maar een gebeurtenis die alleen bestaat in boeken, op filmbeelden en in monumenten. De vergetelheid die Watsing ervaart bij zijn buren in Oosterwijtwerd, zal onverbiddelijk terrein winnen.


In Duitsland is sprake van een waar slotoffensief. In Berlijn hangen sinds een paar maanden posters waarop Duitsers worden opgeroepen zichzelf of anderen aan te geven. De campagne is van het Wiesenthal Center, opgericht door Simon Wiesenthal, nazi-jager der nazi-jagers. Onlangs begon een proces tegen vijftig kampbewakers, vijftig hoogbejaarden zitten in de beklaagdenbank.


'Het beest van Appingedam' wordt Bruins genoemd. Die naam is waarschijnlijk pas na de oorlog ontstaan. Maar als de aanklachten kloppen, was het geen prettig heerschap. Samen met zijn meerdere, de Duitser August Neuhäuser, zou hij Dijkema in de auto hebben gesleept en naar het terrein van de Bronsmotorenfabriek in Appingedam hebben gereden, waar Dijkema het bevel kreeg 'even te gaan pissen'. Ze schoten hem van achteren neer: drie keer in de rug, een keer in de nek. Neuhäuser verklaarde later dat Dijkema op de vlucht was geslagen.


Het fabrieksterrein bestaat nog. Een deel van het rode bakstenen gebouw is een museum, in een ander deel worden nu sluitingen voor gasleidingen gemaakt.


Bedrijfsleider Hennie Vernooij komt uit Appingedam, maar heeft nooit van Bruins of Dijkema gehoord. 'Ja, er zitten nog kogelgaten uit de oorlog in de fabrieksmuren. Maar dat hier iemand neergeschoten is, wist ik niet.' Hij kijkt om zich heen over het vergeelde grasveld. 'Ja, plek genoeg hier.'


Wiesenthal stuitte in 1978 op Bruins in het Westfaalse dorpje Altenbreckefeld, twee uur rijden over de grens bij Venlo. Bruins noemde zich intussen Siegfried Bruns. Hij maakte hekwerk, verbouwde groenten en was lid van de plaatselijke kegelclub. Toen hij in 1980 werd veroordeeld voor 'hulp bij moord' op de twee Joodse broers, organiseerden zijn verbolgen dorpsgenoten een handtekeningenactie.


Gebrek aan bewijs

Ook het geval-Dijkema kwam in die zaak ter sprake. Doodslag, oordeelde de rechter, bij gebrek aan bewijs. Bruins ging vijf jaar de gevangenis in. Openbaar aanklager Andreas Brendel zegt nu wel te kunnen bewijzen dat Bruins Dijkema moedwillig heeft vermoord. Er zijn geen nieuwe getuigen, er is wel nieuwe jurisprudentie uit recente 'succesvolle' zaken tegen oorlogsmisdadigers als kampbewaker John Demjanjuk en de Nederlanders Heinrich Boere en Klaas Carel Faber.


In de rechtszaal zit vandaag een familielid van Aldert Dijkema: zijn neef Aldert Veldman. Hij is vernoemd naar zijn dappere oom, maar de hele geschiedenis zei hem weinig. Tot vorig jaar de jonge Duitse nazi-jager Stefan Stracke bij hem voor de deur stond. 'Die man was enorm gedreven. Hij maakte zich zo kwaad dat de moordenaar van mijn oom vrij rondliep in Duitsland. Dat zet je wel aan het denken. Gaandeweg ben ik het belang van een proces gaan inzien.'


In huize Watsing discussiëren Rijmke en vrouw Annechien over de zin van het straffen van hoogbejaarden. Hij is tegen. 'Het kost bakken met geld en meestal gaan die lui tijdens het proces de pijp uit.' Zij is voor: 'Deze man heeft het gedaan', zegt ze vanachter een vergiet gedopte sperziebonen. 'Dat voel ik. En dus moet hij straf hebben.'


Mogelijk is Siert Bruins toch niet de allerlaatste Nederlandse nazi op vrije voeten. Het Simon Wiesenthal Center heeft nieuwe informatie over een andere Nederlander die tijdens de Tweede Wereldoorlog oorlogsmidaden zou hebben begaan. De directeur van het Centrum, Efraim Zuroff, zei dat zaterdag in een gesprek met Trouw. De man woont volgens Zuroff in Nederland en is al eerder veroordeeld. Parket Oost-Nederland, dat oorlogsmisdadigers onderzoekt, zegt dat de man niet op de lijst met gezochte Nederlandse oorlogsmisdadigers staat. Siert Bruins was de laatste van die lijst.


Nog een Nederlandse oorlogsmisdadiger?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden