debatverslag

Slotdebat laat zien dat de verschillen tussen veel partijen klein zijn

Dat 2021 het jaar van de hyperfragmentatie wordt, was zichtbaar tijdens het slotdebat. De boeiendste debatten gingen tussen lijsttrekkers van partijen waartussen kiezers twijfelen, maar de confrontatie tussen rivalen Hoekstra en Rutte bleef vriendelijk.

Groepsfoto met Lilian Marijnissen (SP), Jesse Klaver (GroenLinks), Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA), Geert Wilders (PVV), Lilianne Ploumen (PvdA), Mark Rutte (VVD) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) na afloop van een verkiezingsdebat van de NOS.  Beeld ANP
Groepsfoto met Lilian Marijnissen (SP), Jesse Klaver (GroenLinks), Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA), Geert Wilders (PVV), Lilianne Ploumen (PvdA), Mark Rutte (VVD) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) na afloop van een verkiezingsdebat van de NOS.Beeld ANP

Tot dusver waren 1933 en 1971 de gloriejaren van de versnippering. Bij beide Kamerverkiezingen kregen veertien partijen zetels, in 1933 was dat zelfs met een Tweede Kamer van honderd zetels. Dat 2021 in dit rijtje thuishoort, werd duidelijk tijdens het slotdebat.

De hoofdmoot bestond uit een-op-eendebatten tussen acht lijsttrekkers. Voor de pauze kwamen twaalf partijen langs, in de studio of – zoals Volt, Bij1, BoerBurgerBeweging en Code Oranje – via minireportages. Twintig partijen die zich verdringen om 150 zetels.

Grote afwezige was Thierry Baudet. Forum voor Democratie voerde dinsdagmiddag campagne in Den Haag, toch liet de lijsttrekker weten het Tweede Kamergebouw, waar de uitzending werd gemaakt, niet tijdig te kunnen bereiken.

Principieel versus strategisch stemmen, ook dat was een afweging die de uitzending in tweeën deelde. Kleinere partijen en nieuwkomers richten zich doorgaans op deelbelangen, die voor sommige kiezers zo zwaarwegend zijn dat hun stem erdoor wordt bepaald. Zoals in de meeste verkiezingsuitzendingen waren het burgers die vragen inbrachten. Een van hen was vegetariër geworden, een ander bereidde zich voor op zijn pensioen, een derde vond dat haar kinderen werden opgezadeld met een schuldgevoel over corona. Vragen die soepel hun weg vonden naar deze partijen.

Toch, levendig werd het toen het klimaat aan de orde kwam. Toen Joost Eerdmans (JA21) de noodzaak van windmolens in twijfel trok, zette Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren) zijn partij weg als ‘dit clubje’, om vervolgens Kees van der Staaij (SGP) op te roepen zich aan de klimaatwetenschap te houden. Femke Merel van Kooten (Splinter) noemde kleine partijen ‘de motorolie van het motorblok van de democratie’, omdat ze zich kunnen onttrekken aan fractiedwang. In hun eigen beleving waren die kleine partijen intussen flink gegroeid: hun gezamenlijke prognose kwam uit op meer dan veertig zetels.

STEMCHECKER TWEEDE KAMERVERKIEZINGEN

Bekijk met de stemchecker wat partijen de afgelopen vier jaar hebben gedaan en níet wat ze beloven.

‘Verrader, verrader’

De grotere partijen brachten een andere toonhoogte. Alsof de tijden van Pechtold herleefden, zo ging Geert Wilders (PVV) met Sigrid Kaag (D66) in debat over immigratie. Ze hielden het even fatsoenlijk, maar Wilders bleek een slotaanval te hebben geprepareerd over Kaag die als minister in Iran een hoofddoek had gedragen. ‘Ik accepteer dit niet, dat was uit landsbelang’, zei Kaag. Wilders fluisterde er ‘verrader, verrader’ doorheen.

Het andere uiterste was het debat tussen Lilian Marijnissen (SP) en Lilianne Ploumen (PvdA) over ouderenzorg. Ze waren het over alles eens, zodat hun optreden vooral een pleidooi voor linkse samenwerking was. Jesse Klaver (GL) en Wopke Hoekstra (CDA) beperkten zich in hun debat over vervuilende bedrijven tot het in twijfel trekken van elkaars feiten. Waarbij de dossierkennis en debattechniek van Klaver overtuigden, maar Hoekstra een snelle leerling bleek.

Het was Wilders die, in zijn debat met Mark Rutte (VVD), dan eindelijk de olifant in de kamer benoemde. Over de toeslagenaffaire is het deze campagne nog amper gegaan, omdat nagenoeg elke partij medeplichtig is. Wilders kwam er mee, als reactie op Ruttes oproep optimistisch naar de toekomst te kijken. ‘Een verschrikkelijk drama’, beaamde Rutte. Wilders liet vervolgens de kans onbenut Rutte scherper aan te spreken op diens verantwoordelijkheid.

Veel was politiek theater. De boeiendste debatten zijn die waarbij er wat op het spel staat, omdat het om partijen gaat waartussen kiezers twijfelen: D66 met GroenLinks, Forum voor Democratie en PVV – dat was interessant geweest. Dan worden lijsttrekkers gedwongen op zoek te gaan naar de verschillen.

Hoe dat uitpakt, werd zichtbaar bij het debat tussen Hoekstra en Rutte over de rekening van de coronacrisis. Hoekstra verweet Rutte dat de VVD zich steeds verzet tegen het veranderen van flexcontracten: ‘Er zit verschil tussen wat u doet en zegt.’ Rutte lachte vriendelijk, ontweek de vragen en zei graag door te willen met het CDA. Waarna hij zijn slotwoord gebruikte om de debatleider te bedanken. Zijn onderliggende boodschap: hier spreekt de premier namens alle deelnemers.

De verschillen tussen veel partijen zijn klein, zo lieten deze slotdebatten weer eens zien. Dat maakt het voor de kiezer lastiger, maar kan de gesprekken aan de formatietafel straks bespoedigen.

Moeten we dit jaar strategisch stemmen?
De verkiezingen zijn begonnen. In onze podcast Koorts bespreken Sheila Sitalsing, Pieter Klok, Raoul du Pré en Gijs Groenteman de peilingen. Sigrid Kaag breekt met het adagium ‘regeren is halveren’ en gaat misschien het CDA voorbij. Hoe heeft ze dat gedaan? En hoe komt het dat de VVD de coronabonus is kwijtgeraakt? Wat ook opvalt: Pieter Omtzigt lijkt in zijn eentje eigen campagne te voeren, Hoekstra gaf al toe niet precies te weten waar hij uithangt. En we bespreken de vraag of strategisch stemmen verstandig is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden