VIER VRAGEN

Sloot het kabinet de samenwerking met separatisten niet al te principieel uit?

Op de eendracht van de zomer volgt nu de verwarring en de verdeeldheid. Handelde Nederland wel adequaat na de crash met toestel MH17? De oppositie in de Kamer gaat er allang niet meer vanuit dat premier Rutte en toenmalig minister Timmermans van Buitenlandse Zaken hun strategie op orde hadden.  Vier vragen over de stand van zaken.

Premier Mark Rutte geeft in augustus een verklaring na afloop van de besloten bijeenkomst van de vliegramp met vlucht MH17. Beeld anp

Waarom zijn we nog niet op de rampplek geweest?

Het is voor velen het meest onbevredigende deel van de nasleep: Nederland slaagde er niet of nauwelijks in toegang te krijgen tot de rampplek. Dat lukt uiteindelijk wel - een paar dagen - met de bergingswerkers, maar niet met rechercheurs of de leden van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. De wrakstukken zijn nog altijd niet geborgen.

De oorzaak lag in de diplomatieke grondhouding van het kabinet, die uiteen viel in drie delen. Eén: er mochten niet nog meer slachtoffers vallen onder bergingswerkers of onderzoekers. Dat risico was er wel. In het gebied werd fel gevochten.

Twee: Rutte vreesde het terughalen van de Nederlandse slachtoffers te bemoeilijken. Daarom koos het kabinet niet voor een confrontatie.

Drie: Nederland wil op geen enkele manier zaken doen met de pro-Russische separatisten en hen dus ook niet beleefd vragen om veilige toegang tot de rampplek. De contacten liepen en lopen via de regering in Oekraïne. De effectiviteit van die houding wordt inmiddels betwist. De andere zwaargetroffen landen, Maleisië en Australië, zochten wel direct contact met de separatisten. Zo slaagde Maleisië er al snel in om de zwarte dozen van het vliegtuig veilig te stellen.

Herdenkingskruis voor de slachtoffers van de gecrashte vlucht MH17 van Malaysia Airlines in het oosten van Oekraïne. Beeld anp

Zat het kabinet dan fout?

Critici menen dat het kabinet verder had kunnen komen met een iets minder principiële houding. Sowieso is het beeld over de houding van de separatisten inmiddels gekanteld. Rutte en Timmermans hadden het in de eerste dagen over 'tuig' en over 'walgelijk' gedrag van plunderende rebellen. Snel daarna werd duidelijk dat de separatisten zich bij de bergingswerkzaamheden veel respectvoller en coöperatiever gedroegen dan gedacht. Dat roept achteraf de vraag op of er niet meer zaken met hen te doen waren geweest. Daar kwam deze week in Nieuwsuur de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken nog overheen met zijn verklaring dat Kiev geen enkel bezwaar had tegen Nederlandse samenwerking met de separatisten. Het kabinet reageerde vandaag in een verklaring zeer afgemeten: 'Vanaf het begin eerste uur is het een principieel kabinetsbesluit geweest om niet in directe onderhandeling te treden met de separatisten. Dat had ons kwetsbaar en chantabel gemaakt.'

Had het veel geholpen als Nederland er eerder was geweest?

Snelle toegang tot de rampplek was van groot belang voor het onderzoek. Premier Rutte, twee dagen na de crash: 'Voorkomen moet worden dat iemand die belang heeft bij een bepaalde uitkomst, de hand legt op materiaal van de ramp.'

Toen Nederland geen toegang kreeg, spraken experts al snel van 'een nachtmerrie voor het forensisch-technisch onderzoek': op de rampplek is intussen oorlog gevoerd, er is met spullen en wrakstukken gesleept, er is mogelijk nieuwe munitie terecht gekomen. Dat maakt de bewijsvoering er straks niet makkelijker op.

Waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa meldden een week na de crash dat zij op de rampplek aanwijzingen zagen dat er geknoeid was met de wrakstukken. Verschillende fragmenten, waaronder het staartdeel, zagen er anders uit dan eerst. Mogelijk werd cruciaal bewijsmateriaal in stukken gesneden.

Hoeveel hinder het daadwerkelijk oplevert, wordt pas duidelijk als het strafrechtelijk onderzoek klaar is. Onder leiding van tien officieren van justitie werken 200 rechercheurs aan de zaak. Tijdens de korte Nederlandse zoektocht naar de slachtoffers is begin augustus ook bewijsmateriaal vergaard. Het onderzoeksteam spreekt van 500 'fysieke sporen', waaronder 25 metalen deeltjes, mogelijk van een projectiel. Verder baant het team zich nu een weg door informatie van inlichtingendiensten, getapte telefoongesprekken, verklaringen van ooggetuigen. Ook worden 20 duizend foto's, 750 filmpjes en 350 miljoen webpagina's onderzocht. Volgens onderzoeksleider Fred Westerbeke zal het onderzoek nog zeker heel 2015 duren.

Premier Rutte spreekt de algemene vergadering van de VN toe in New York in september. Beeld epa

Waarom horen we intussen zo weinig?

Het is duidelijk dat het kabinet het onderzoek beschouwt als onderdeel van hoog diplomatiek spel. Iedere beschuldiging kan grote gevolgen hebben voor de relaties tussen Oekraïne, het westen en Rusland.

Daarom wordt bijvoorbeeld ook de optie dat het géén raket was (maar een aanval van een Oekraïense straaljager, zoals de Russen zeggen) nog niet uitgesloten. De Russen krijgen de kans om hun versie te onderbouwen. 'Als je in de kranten kijkt dan lijkt het er altijd op dat het helemaal duidelijk is wat er is gebeurd', aldus hoofdofficier Fred Westerbeke van het landelijk parket eerder deze week in het Duitse weekblad Der Spiegel. 'Maar als we iemand echt voor het gerecht willen halen, hebben we bewijzen nodig en meer dan een gesneden stuk uit een telefoongesprek van internet of foto's van de rampplek. Daarom kijken we niet alleen naar één scenario maar naar meerdere.'

Het kabinet hoopt dat die houding uiteindelijk leidt tot succesvolle vervolging van de daders en dan alsnog tot waardering voor de aanpak. Tot die tijd geldt de radiostilte.

Een pak van een Oekraïense reddingswerker die werd gedragen om de stoffelijke overschotten te bergen van de gecrashte vlucht MH17 van Malaysia Airlines, 100 dagen na het ongeluk. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden