Slimme Willem is de anti-Trix

We krijgen een koning die handig gebruikmaakt van zijn wat dommige imago. Een man voor wie de troon niet alles waard is. Zo kan hij dwarsliggen als hij het echt niet meer leuk vindt, schrijft Volkskrant-redacteur Dirk Jacob Nieuwboer.

Je volgt één keer in je leven je moeder op als staatshoofd. En je hebt een grote kans, voor open doel, om je moeder te eren. Door Koningsdag ook op 30 april te vieren. Natuurlijk doe je dat. Waarom zou je het niet doen?


Maar nee hoor. Willem-Alexander hield in het tv-interview vorige week krampachtig vol dat het juist heel erg voor de hand lag om het drie dagen eerder, op zijn eigen verjaardag, te doen. En dat Beatrix de viering op 30 april had gehouden, de verjaardag van Juliana, ach dat was helemaal geen eerbetoon geweest zoals destijds beweerd. Het was dan gewoon lekker weer.


Waarom zou je dat doen, Koninginnedag drie dagen vervroegen zonder goede reden, haast een schoffering? Alleen als je één ding heel duidelijk wilt maken: dat jij straks de koning bent en niemand anders.


Ja, hij spreekt ook wel hoffelijke woorden uit over zijn moeder. Plichtmatige zinnetjes over continuïteit, traditie en stabiliteit. Maar na 33 jaar Beatrix krijgt Nederland over een paar dagen een volstrekt ander staatshoofd.


Willem-Alexander voelt zich op zijn gemak in grote stadions, Beatrix zag je er zelden. Zij leeft op van kunst, houdt van musea. Willem-Alexander maakt graag grappen, een beetje botte zelfs. Beatrix toont hoogstens haar onderkoelde humor.


De zoon is volkser dan zijn moeder, de moeder ouderwets-elitairder dan haar zoon. Maar die oppervlakkige verschillen doen er niet zo veel toe. Laten we eens puur kijken naar wat hij zelf heeft gezegd, naar zijn eigen woorden en opvattingen. Dan zien we pas echt de afstand tussen de twee: Willem-Alexander kijkt fundamenteel anders tegen de functie aan dan Beatrix.


Voor Beatrix draaide haar koningschap in grote mate om het instituut koningschap. Dat was door de schandalen onder Juliana, over de invloed van gebedsgenezeres Greet Hofmans en de omkoping door vliegtuigbouwer Lockheed van Prins Bernhard, ernstig aangetast. Beatrix professionaliseerde de hofhouding en rekte haar politieke invloed zo ver mogelijk op. Haar koningschap moest schandaalvrij zijn. Fouten waren erg. En het moest inhoudelijk stevig zijn. Zo zou het geschonden aanzien kunnen worden hersteld. Beatrix had niets minder dan een missie. Volgens haar biografe Jutta Chorus formuleerde ze het in 1980 zo tegen de latere premier Ruud Lubbers: 'We zijn verplicht het koningschap met meer waardigheid invulling te geven dan zij (Juliana, red.) heeft gedaan.'


Willem-Alexander is veel opportunistischer. Niet in de zin dat hij flierefluitend en profiterend van zijn positie door het leven gaat. Maar waar het bij Beatrix draaide om het koningschap zelf, ziet hij de functie veel meer als een middel waar je gebruik van kunt maken. Het koningschap is een kans om op een bijzondere manier maatschappelijk actief te zijn, om dingen voor elkaar te krijgen. 'Als ik niet Prins van Oranje was, zou ik een 42-jarige inwoner van Wassenaar zijn', zei hij in 2010 in een interview met Job Cohen in het blad Margriet. 'Ik zou dan wel alles kunnen zeggen, maar het effect zou gering zijn. Nu kan ik niet alles zeggen, maar wát ik zeg, heeft effect.'


Blunders

En deze Van Oranje houdt het graag concreet. Hij typeert zichzelf als 'een manager' en heeft, zo laat hij meerdere malen weten, een hekel aan mensen die te laat komen. Ook als hij het zelf is. Projecten opzetten. Doelen stellen. De Olympische Spelen naar Nederland halen. Doen! Problemen met integratie? Ondersteun dan projecten waar autochtonen en allochtonen samenwerken. Willem-Alexander houdt van mensen die oplossingen bedenken. Op waterbijeenkomsten drukt hij de deelnemers steevast op het hart met resultaten te komen. 'Critici van conferenties als deze zeggen dat we niet miljoenen uit moeten geven om alleen mensen samen te brengen met het doel om te praten', zei hij op het World Water Forum in 2000 in Den Haag. 'Ik wil deze critici in de ogen kunnen kijken en zeggen dat ze het bij het verkeerde eind hadden.'


De media, waar hij op andere momenten zo'n moeite mee heeft, weet hij daarbij voor zijn karretje te spannen. Hij is zich er goed bewust van dat zijn aanwezigheid zorgt voor extra aandacht. 'Dat is een krachtig wapen wat je in handen hebt.'


Dat Willem-Alexander vorige week zei een eventueel ceremonieel koningschap te accepteren, past in die lijn. Hij hecht niet aan protocol, status en bevoegdheden omdat hij die niet nodig heeft. Hij maakt er zelf wel wat van. Met die houding kan zelfs 'lintjesknippen' inhoudelijk zijn. 'Als jij maar goed bepaalt welke lintjes je knipt. Die keuzes kunnen heel erg inhoud geven aan waar jij voor staat en wat jij belangrijk vindt voor Nederland.'


Die opportunistische houding heeft ook een andere kant: het koningschap is voor Willem-Alexander niet heilig. Hij gaat er iets van maken, maar het moet wel een beetje leuk blijven. Er zijn grenzen aan de concessies die hij wil doen. En dat is waarom hij zich soms in de nesten werkt.


Als Willem-Alexander in de problemen komt, wordt dat meestal geduid als een foutje of een blunder, een uitglijder van iemand die niet zo'n goed politiek instinct heeft. Het bekendste voorbeeld is de keer, in het voorjaar van 2001, dat hij probeerde zijn aanstaande schoonvader te redden. Volgens een boek zou Jorge Zorreguieta een voorname rol hebben gespeeld bij de coup van dictator Jorge Videla. In een poging hem vrij te pleiten verwees de kroonprins naar een ingezonden brief in de Argentijnse krant La Nación. Daarin stond dat de interviews met Videla, waarop dat boek was gebaseerd, nooit hadden plaatsgevonden. De kroonprins zei niet te weten wie die brief had geschreven, maar al snel bleek dat Videla zelf te zijn. Willem-Alexander had de hulp van een dictator ingeroepen om zijn schoonvader te helpen.


Alles was vergeten toen Máxima hem redde met de befaamde vijf woorden: 'Hij was een beetje dom.' Een briljante uitspraak. Máxima's accent, haar glimlach. Alles klopte. Maar het zinnetje viel vooral ook in vruchtbare aarde. Want Willem-Alexander is toch ook 'een beetje dom'? Rond de nieuwe koning hangt al langer het beeld dat hij geen groot licht is. En dat beeld is hardnekkig.


Hij zou in ieder geval niet zo slim zijn als zijn moeder. Zijn broer Friso rondde twee studies af, die was wel een studiebol. Hij niet. Als zijn afstudeerscriptie geheim blijft, voedt dat meteen de speculaties. Die was dan zeker niet zo goed. Als zijn hoogleraar hem 'niet intellectueel, wel intelligent' noemt, blijft hangen wat hij niet is. Twijfelt iemand eraan dat Máxima de slimste van het stel is? Met Willem-Alexander kun je gezellig een biertje drinken, op de tribune zitten. Met een potje wc's gooien kun je op hem rekenen.


Onderschat

Zo wordt Willem-Alexander chronisch onderschat. Mensen die hem voor het eerst ontmoeten, zeggen zonder uitzondering: hij viel me heel erg mee. Mensen die hem dan opnieuw spreken, prijzen zijn ijzersterke geheugen. Bij televisie-interviews weet hij de laatste jaren steeds positief te verrassen. Na het laatste tv-interview concludeerde Frits Wester ook weer: 'Er zit hier duidelijk een vent die gezag uitstraalt. Dat vond ik wel een openbaring.'


Gek is dat toch, dat het nog steeds verrast als Willem-Alexander een paar fatsoenlijke zinnen achter elkaar uitspreekt. Want, zo constateren ook zijn biografen Jan Hoedeman en Remco Meijer 'dom is Willem-Alexander zeker niet'. De kroonprins vervult al sinds 2000 steeds hogere functies in de waterwereld. In zijn toespraken praat hij net zo gemakkelijk over een strategie voor het inzetten van moleculaire biologie als over de mogelijkheden en risico's van dammen. En hij weet de politieke risico's goed te omzeilen. Hij richt zich vooral op wateroverlast en op de problemen met vies water. En niet op het veel politiekere watertekort. Als er ook in de politiek discussie ontstaat over de opwarming van de aarde, past hij zijn toespraken aan. Dan duiken er opeens dit soort zinnetjes op: 'Er is veel debat over de oorzaken en de snelheid van de klimaatverandering, en de haalbaarheid van sommige maatregelen - en dat is goed.'


Nog langer - sinds 1998 - is hij lid van het Internationaal Olympisch Comité. Alle sceptici die bang waren dat die functie te gevaarlijk voor hem was, hebben ongelijk gekregen. Dat hij daar - broeinest van intriges en corruptie - zonder kleerscheuren uit is gekomen, bewijst alleen al dat hij iets van intelligentie en politiek gevoel moet hebben.


Zijn misstappen zijn dan ook geen blunders van een politiek lichtgewicht. Nee, ze zijn het gevolg van weloverwogen keuzes. Hij maakt ze op de momenten dat hij weigert zich te schikken, niet in het minst omdat het om zijn privéleven gaat.


Lekker dwars

Neem Zorreguieta. Willem-Alexander houdt het niet bij die ene domme verwijzing naar die brief van Videla. Een paar weken later, bij de officiële aankondiging van zijn huwelijk met Máxima, spreekt hij warme woorden over zijn toekomstige schoonvader. Hij heeft het 'grootste respect' voor zijn beslissing niet aanwezig te zijn bij het huwelijk. En hij ziet hem zelfs als een voorbeeld: 'Mocht het ons gegeven zijn kinderen te krijgen, hoop ik dat ons toekomstig gezin net zo hecht zal zijn als de familie van Máxima.'


Aan de vooravond van zijn huwelijk kiest hij nog ronduit partij voor de voormalige Landbouw-staatssecretaris in een fout regime. Professor Baud, die namens het kabinet onderzoek deed, heeft vastgesteld dat Zorreguieta wel op de hoogte moet zijn geweest van gedwongen verdwijningen. Klopt niet, houdt Willem-Alexander vol. Dat had Zorreguieta hem zelf verteld. Die conclusie van Baud, gedeeld door anderen, wuift hij weg: 'Het zijn meningen.'


Het signaal is duidelijk: van mijn schoonvader blijf je verder af. Hier zit niet iemand die een foutje maakt. Hij wist dat deze vragen zouden komen. Zijn adviseurs waren aanwezig bij de voorbereiding. Hij had kunnen zwijgen, hij had voor diplomatiekere woorden kunnen kiezen, zoals hij op andere momenten wél doet. Hij kiest ervoor zijn schoonvader te steunen. Dat hij zo de monarchie beschadigt, neemt hij voor lief.


'Ik ben niet van plan om met alle winden mee te waaien', voorspelde hij in 1997 al. 'Dan ben ik maar omstreden, dat kan soms niet anders.'


Willem-Alexander kan lekker dwars zijn. 'Als ze rechten verwachten, zou ik bij wijze van spreken natuurkunde kiezen, alleen om te laten zien dat ze het niet bij het rechte eind hebben', zei hij als 18-jarige. Voor kritiek op het feit dat hij jaagt, buigt hij niet. 'Ik jaag. Ik sta d'r achter.' Zijn IOC-lidmaatschap drukte hij erdoor. Net als zijn huwelijk met Máxima. En zijn vakantiehuis in Mozambique geeft hij pas na veel druk op.


Het is opnieuw een voorbeeld van hoe ver hij wil gaan. Willem-Alexander wist donders goed dat het omstreden was om met een groep puissant rijke mensen vakantiehuizen op een afgelegen Afrikaans strand te bouwen. In de communicatie werd niet voor niets steeds benadrukt dat de lokale bevolking zou profiteren. De prins deed het naar eigen zeggen ook 'uit liefde voor Afrika'. Er zouden scholen, een ziekenhuis en waterputten worden aangelegd.


Dat bleek allemaal nogal tegen te vallen. Er waren juist conflicten met de lokale bevolking, de projectontwikkelaar bleek dubieus en de boekhouding was ook nog niet op orde. Toch hield Willem-Alexander vorige week nog steeds vol dat er 'in objectieve zin niks mis' was met het project en dat de 'intenties goed' waren. Ja, hij erkende ook dat hij een 'inschattingsfout' had gemaakt, maar wat hij precies verkeerd had ingeschat bleef vaag.


Willem-Alexander heeft zich tot nog toe steeds net op tijd geschikt, maar is er de man niet naar om altijd op zeker te spelen.


Een menselijke koning wekt sympathie. En een onhandig, beetje dommig imago is misschien weinig flatteus, het heeft ook grote voordelen. Niemand zal opkijken als het opnieuw misgaat. 'Ik zal ook in de toekomst fouten blijven maken', waarschuwde Willem-Alexander zelf al. En vooral: 'Dat is niet erg.' Zo legt de nieuwe koning handig de lat laag voor zichzelf. Het tijdperk van Beatrix, de koningin die perfect wilde zijn, is echt over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden