Slimme vos eigent zich macht toe

HET MOET DE meest intrigerende opening zijn in de Nederlandse literatuur van de Middeleeuwen: die van Van den vos Reynaerde, het meesterwerk uit de dertiende eeuw en nog altijd een van de meest gelezen Middelnederlandse verhalen....

Van den vos Reynaerde is een fabel. Dieren spreken als mensen en ontmaskeren met hun optreden mensengedrag. De vos Reinaert moet vanwege zijn wandaden aan het hof van koning Nobel, de leeuw, verschijnen. Reinaert misleidt iedereen en weet zo aan de dood door de strop te ontkomen. Volgens een herhaald patroon bewerkstelligt hij dat zijn tegenstanders, gedreven door begeerte, zichzelf klem zetten om vervolgens door anderen mishandeld te worden. Hijzelf houdt schone handen tot aan het bloedig einde.

Ten slotte brengt hij Nobel zo ver dat Reinaerts vijanden gevangen worden gezet en mishandeld. De vos verlaat het hof als vrome pelgrim, begeleid door de haas en de ram. Eenmaal buiten het zicht van Nobel en de zijnen bijt hij de haas de kop af en laat die door de ram als brief naar de koning brengen. De bode krijgt de schuld. Reinaert vertrekt met zijn gezin naar de wildernis. Het hof blijft gehavend achter.

Wie de schrijver Willem was, en wat hij bedoelde met de Madoc die hij maakte, weet niemand. Schreef hij een verhaal dat 'Madoc' heette? De enige toespeling op een werk met die naam is te vinden bij Jacob van Maerlant. Die schrijft dat zijn eigen gedicht, anders dan Madocs droom, waar is. De gelogen droom van Madoc: het klinkt als een schim van een verhaal dat nooit geschreven werd en dat de wakende dichter - Willem, die niet sliep? - vergeefs probeerde te pakken te krijgen. Van Madocs droom is geen snipper bewaard.

Over Willem is evenmin iets bekend, maar des te meer is over hem gespeculeerd. Hij zou een beroepsverteller zijn, gevreesd om zijn snijdende tong, of een pessimistische hofkapelaan. Uit iedere regel in Van den vos Reynaerde spreekt dat Willem een virtuoos verteller was, die een scherp oog had voor de schijnvertoningen van de gevestigde orde en een ongenadig plezier had in de beschrijving van de ontmaskering van Nobel en zijn hofkliek.

In zijn inleiding vraagt Willem lomperiken en dwazen met hun vingers van zijn verhaal af te blijven. Ze begrijpen er immers niets van. Twee eeuwen na de eerste Reinaert werd, waarschijnlijk ook in Vlaanderen, een tweede Reinaert-verhaal geschreven, dat bekend werd als Reynaerts Historie. De schrijver van deze nieuwe versie rekende zichzelf blijkbaar niet tot de door Willem aangeduide pummels die met hun vingers aan andermans teksten zitten. Hij schreef een nieuw, tweeledig verhaal. Het eerste gedeelte is grotendeels gebaseerd op Willems Reinaert. In het tweede deel wordt verteld hoe Reinaert zich opwerkt tot de belangrijkste raadgever van Nobel, met behulp van ingewikkelde toespraken door juridisch geschoolde familieleden, mooie verhaaltjes, loze beloften en smerige gevechtstaktieken. Eind slecht, al slecht. Reinaerts gedrag, besluit de schrijver, is nu algemeen. Aan ieder hof heeft Reinaert de macht.

Met dit einde zou de schrijver van Reynaerts historie de Reinaert van Willem hebben kunnen overtreffen. Zijn boodschap is niet dat de eenling de machthebbers in hun hemd zet en vertrekt, maar dat de boosaardige aanklager vanzelfsprekend deel gaat uitmaken van de verdorven orde.

Helaas eindigt Reynaerts historie niet zwart, maar moralistisch. Het tweede deel is een aaneenschakeling van ingewikkelde verhalen met een belering die doen verlangen naar Willems scherpe blik en tong. De vos is veranderd van een slimme schurk in een glibberige gluiperd.

Willems Reinaert heeft de laatste anderhalve eeuw in vele edities het licht gezien. De laatste grote uitgave, die van Lulofs uit 1983, is een meesterstuk dat een schat aan informatie bevat over tekst en achtergronden. Nieuw aan de nu verschenen editie is dat Willems Reinaert en Reynaerts historie tegelijkertijd verschijnen in één plastic hoesje en met een volgens hetzelfde stramien ingedeeld nawoord. De tekstbezorgers noemen in hun voorwoord de twee teksten gelijkwaardig. Dat is een vrome uitspraak, die meer onthult over hun wens even belangrijke tekstuitgaven te publiceren dan over de kwaliteit van de teksten. Vooral negentiende-eeuwse onderzoekers noemden in hun vergelijkingen Van den vos Reynaerde veel beter dan Reynaerts historie. En als lezers hadden ze gelijk. Willems Reynaert blijft onovertroffen.

Voor hedendaagse beoefenaren van de wetenschap is iedere tekst op zijn eigen manier interessant. Met hun presentatie van twee delen in één uitgave, geven de bezorgers beide Reynaerts de ruimte. Het genoegen om beide teksten naast elkaar te kunnen lezen, wordt wat getemperd doordat de aantekeningen bij beide delen, ondanks het identieke uiterlijk, niet echt op elkaar zijn afgestemd. De vergelijkende lezer moet tot zijn verbazing concluderen dat bij bijna gelijke tekstgedeelten uiteenlopende opmerkingen worden gemaakt. Zelfs voor gevorderde 'reinaertologen' is het niet altijd even makkelijk de weg te vinden in het dubbele spoor van de commentaren.

De tekstbezorgers stellen zich op als niet-oordelende wetenschappers. Reinaert is een van de meest besproken figuren uit de middeleeuwse literatuur, en visies op de vos zijn zeer verschillend. Eerdere onderzoekers zagen hem als vrijheidsstrijder, of als een individualist die, al dan niet met boosaardige opzet, de mechanismen van de macht blootlegde.

De bezorgers van de nieuwe Reinaert houden hun oordelen verborgen. Die van Willems Reinaert gaan niet verder dan te zeggen dat bewondering van het publiek een morele veroordeling van zijn gedrag niet in de weg zal hebben gestaan. Zo'n oordeel is blijkbaar gewenst. Het einde van Reynaerts historie wordt pessimistisch genoemd, maar onvermijdelijk. Zo gaat dat. Listige aanklagers van de macht worden ten slotte in de verdorven orde ingelijfd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden