Slikken of separeren

Psychiatrisch patiënten die doordraaien, worden soms in afzondering opgesloten. Met kalmerende medicijnen is dat wellicht te voorkomen, maar die mogen niet tegen iemands wil worden toegediend, althans nóg niet....

In Schotland hebben psychiatrische instellingen snoezelruimtes in plaats van separeercellen. Een patiënt die doordraait, krijgt soms drie verpleegkundigen mee totdat hij is gekalmeerd. In Zweden is het isoleren van patiënten zelfs verboden. Daar vormen bij calamiteiten familie en personeel een soort menselijk schild rond de patiënt. In een aantal Amerikaanse staten is maximaal een uur separatie toegestaan. In die tijd moet het personeel een oplossing hebben gevonden om een patiënt tot rust te brengen.

Verplegingswetenschapper Bert Lendemeijer moet zich in het buitenland altijd verantwoorden. Want in Nederland worden patiënten die een gevaar vormen regelmatig opgesloten, soms zelfs weken of maanden lang. Dat zoiets juist in ons tolerante land voorkomt, daar wordt in het buitenland vreemd tegenaan gekeken.'

Sinds kort is ook in Nederland discussie ontstaan over vrijheidsbeperking in de zorg. Het fixeren, opsluiten en separeren van patiënten wordt als mensonterend beschouwd. Uit onderzoek van de Inspectie voor de Gezondheidszorg blijkt dat er jaarlijks mensen door overlijden.

Lendemeijer, die twee jaar geleden aan de Universiteit Utrecht promoveerde op een onderzoek naar separatie in de psychiatrie, was de afgelopen maanden voorzitter van een commissie die zich boog over nieuwe richtlijnen voor vrijheidsbeperkende maatregelen. Die moeten leiden tot een humanere psychiatrie waarin veel meer met patiënten wordt overlegd. Maandag worden de nieuwe richtlijnen tijdens een congres in Utrecht gepresenteerd.

Separatie heeft veel nadelen. Het vergt een forse inzet van het personeel want bij de verzorging van een gesepareerde patiënt zijn meestal minstens twee verpleegkundigen betrokken. En of patiënten er veel mee opschieten dat ze een tijdje apart wordt gezet, is zeer de vraag.

Uit een literatuurstudie van Piet-Hein Zwanikken, onderzoeker aan de Universiteit Maastricht, blijkt dat wetenschappelijk onderzoek naar de resultaten van separatie ontbreken. De isoleercel blijkt vooral een controlemiddel zonder enige therapeutische waarde. Aan patiënten die na een verblijf in de separeer terugkeren op de afdeling wordt nauwelijks nazorg geboden. Daardoor blijft voor hen vaak onduidelijk waarom ze er zijn beland en wat ze kunnen doen om dat in het vervolg te voorkomen.

Nu de separeercel ter discussie staat, groeit de roep om alternatieve interventies. De meeste gedachten gaan uit naar invoering van het poldermodel in de psychiatrie: met de patiënt overleggen hoe op escalaties kan worden gereageerd. Verpleegkundigen moeten leren hoe zij conflicten vermijden en hoe ze het beste kunnen reageren op uitdagend gedrag.

Daarnaast wint langzamerhand het idee van gedwongen medicijngebruik terrein. Patiënten met een rustgevend middel injecteren zonder dat ze daarvoor toestemming hebben gegeven, werd in de psychiatrie heel lang als de meest grove schending van hun autonomie gezien. 'Maar daar beginnen we van terug te komen', zegt Jacques Lucieer, hoofdinspecteur voor de geestelijke volksgezondheid. 'Als blijkt dat langdurige separatie de tol is die wordt betaald voor weigering van een behandeling, mag je je terecht afvragen wat erger is.'

Het lijkt erop dat separatie door medicijngebruik vaak kan worden voorkomen, zegt psychiater Joost Jan Stolker, werkzaam bij GGZ-instelling Altrecht in Utrecht. Ten behoeve van zijn promotie-onderzoek, dat hij eind dit jaar hoopt af te ronden, bestudeerde hij de gegevens van duizend patiënten die in de periode tussen 1997 en 1999 voor de eerste keer op de acute-opname-afdeling terecht kwamen. Een kwart van hen werd een keer gesepareerd.

Van zijn onderzoeksgroep bleek 40 procent psychotisch. Uit bestudering van het apotheekregister van Altrecht kwam naar voren dat patiënten die vooraf antipsychotica gebruikten, de helft minder kans hadden om in een separeercel terecht te komen.

Hij noemt zijn bevindingen 'een onderdeel van de oplossing'. Zeker voor de hectische opname-afdelingen, waar patiënten komen en gaan, hulpverleners nauwelijks de tijd krijgen hen te leren kennen en het poldermodel niet altijd een optie is. Hij benadrukt dat het separeerbeleid ook te maken heeft met de grote personeelsproblemen in de sector, met de ingesleten gewoontes en een gebrek aan kennis over alternatieven.

Medicijnen mogen dan in veel gevallen verschil maken, vooralsnog blijft het de vraag hoe de psychiater de patiënt zover krijgt dat hij die ook daadwerkelijk inneemt. Er is weliswaar discussie ontstaan over gedwongen medicijngebruik, maar in de praktijk blijkt dat, mede door de strenge wetgeving, nog een gevoelig onderwerp. Patiënten die onvrijwillig zijn opgenomen, mogen niet automatisch ook gedwongen worden behandeld.

Stolker ontdekte dat van de patiënten die hun antipsychotica weigeren en in de separeer terecht komen, de helft die medicijnen in de separeer of bij terugkeer op de afdeling alsnog krijgt, al dan niet vrijwillig. Hulpverleners, vindt hij, moeten zo veel mogelijk proberen om hun patiënten in een eerder stadium te overtuigen van het nut van een rustgevend middel.

Daarvoor moet je al je onderhandelingstechnieken inzetten, weet hij uit ervaring. Alleen bij patiënten zonder ziekte-inzicht blijft dat lastig, zegt hij. Die bijvoorbeeld beweren dat ze Jezus zijn, 'en Jezus geef je toch ook geen advies'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.