Sleutelen aan een kerkvader

Promotieonderzoek beslaat vele jaren met talloze hoogte- en dieptepunten. Domineesvrouw en Frans letterkundige Elly Ledegang-Keegstra puzzelde jaren op de vertaling van een satirisch reformator....

MAMMA IS weer aan het sleutelen, zeiden de kinderen als Elly Ledegang-Keegstra zich op haar studeerkamer terugtrok. Toen haar drie kinderen begonnen uit te vliegen, pakte de Franse taal- en letterkundige de draad op die ze ooit had laten vallen. Aanstaande woensdag promoveert Ledegang op een vertaling, studie en commentaar bij een satirisch werkje van de zestiende-eeuwse Frans-Zwitserse reformator Théodore de Bèze. Ze doet dat bij de vakgroep Frans van de Universiteit Leiden.

Ledegang vond het 202 bladzijden tellende boekje in de nalatenschap van haar vaders bibliotheek. Het is geschreven in zowel het Frans als het macaronisch Latijn - een potjeslatijn dat in de Renaissance veel voor satires werd gebruikt. 'Het is een Franse vertaling en een gedeeltelijk commentaar op een satire die De Bèze in 1553 schreef. Deze satire, getiteld Le Passavant - de Niet-zo-slimme - is gericht tegen de ex-president van het Parlement van Parijs. Dit rechtscollege maakte indertijd gemene zaak met de katholieke theologen van de universiteit Sorbonne en had ook een rol in de inquisitie.'

Want De Bèze, of Beza, was een protestant, een volgeling van Calvijn. Hij was naar Zwitserland gevlucht toen het Parijse Parlement, door De Bèze gehekeld in de persoon van voorzitter Pierre Lizet, hem wegens ketterij en financiële malversaties veroordeelde tot de brandstapel. Het vonnis werd bij verstek voltrokken op een strooien pop. 'Mijn vader was ook gepromoveerd op een werk van De Bèze. Niet dat ik van plan was om in zijn voetsporen te treden, maar geheel toevallig is het natuurlijk niet.'

Behalve in het Frans en het Latijn heeft de 61-jarige Ledegang zich gespecialiseerd in Frans potjeslatijn. Dit macaronisch Latijn werd beoefend door schrijvers en dichters die zichzelf en hun lezers wilden vermaken door de formele taal van de elite op de hak te nemen.

De satire van de protestant De Bèze staat vol verwijzingen naar kerkvaders, theologen, bisschoppen en anderen die zich in de ogen van de ter dood veroordeelde vluchteling schuldig maakten aan bekrompen denkbeelden.

'Wil je zo'n satire van commentaar kunnen voorzien, dan moet je weten wat en wie er met alle personages wordt bedoeld. Het uitzoeken daarvan heeft me heel veel werk gekost. Gelukkig kwam ik ze soms toevallig tegen terwijl ik naar andere dingen op zoek was.' Sommige personen bleken verstopt in personages met een bijzondere naam. Zoals de humanistisch priester en komisch schrijver François Rabelais naar wie verwezen wordt als Pantagruel, de titel van een van zijn boeken.

'Ook veel moeite had ik met het terugvinden van verwijzingen naar citaten van de kerkvaders. Daar sprong Lizet, die De Bèze steeds citeert, erg slordig mee om. Dan stond er bijvoorbeeld 'boek 11' terwijl er 'boek 21' had moeten staan. Vind dat maar eens terug in honderden dikke boeken van de kerkvaders. In het begin ben je onbeholpen. Maar je wordt steeds handiger in het herkennen van bronnen. Op een gegeven ogenblik zat Le Passavant wel in mijn hoofd. Daardoor herkende ik, toen ik het werk van Rabelais herlas, beelden die ook bij De Bèze voorkomen.'

Le Passavant is redelijk populair geweest. In een halve eeuw werd het negen keer herdrukt. Ledegang heeft stad en land afgereisd, gebeld en geschreven om alle kopieën ervan te kunnen achterhalen en deze met elkaar vergeleken. 'Er zijn verschillen. Niet doordat De Bèze zelf z'n tekst veranderde, maar doordat de ene uitgever of zetter zorgvuldiger met de tekst omging dan de andere.'

Behoorlijk wat tijd heeft Ledegang doorgebracht in bibliotheken zoals die van Parijs, Gent, Straatsburg Sélestat en natuurlijk die in de streken waar ze de afgelopen jaren woonde en werkte: Nijmegen, Groningen, Leeuwarden. 'Toen de kinderen groter waren, gingen we in de Elzas op vakantie. Dan kon ik in Straatsburg naar de bibliotheek, terwijl mijn man ze de stad liet zien.'

In de Nationale Bibliotheek in Parijs heeft Ledegang twee weken lang bijna dag en nacht doorgebracht. 'In het hotel waar ik verbleef, waren ze bezorgd dat ik niet goed at. Als ik druk bezig en gefascineerd ben, vergeet ik te eten. Ik wilde het maximale uit mijn bezoeken halen. Dan zat ik daar maar te lezen, aantekeningen te maken en heel gelukkig te zijn als ze een oude druk van Le Passavant hadden.'

Vijftien jaar geleden ontstond het eerste aarzelende idee voor het proefschrift. De laatste zeven jaar heeft Ledegang er in haar vrije uren gestaag aan gewerkt. 'Andere dingen gingen altijd voor: verplichtingen, zoals Franse les geven, de zorg voor de pastorie - ik ben een echte domineesvrouw - en voor de kinderen. Mijn studeren en lezen zijn ook rustgevend geweest. In feite was het tijd voor mezelf. Als ik vrij had en niemand te kort deed, ging ik aan het werk. Ik denk niet dat mijn gezin zich altijd realiseerde waarmee ik bezig was.'

Vierhonderd bladzijden Franse tekst liggen er nu. 'Ik ben tenslotte Frans taalkundige. Als al die losse velletjes uiteindelijk tot een echt boek zijn samengekomen, ben je toch wel trots, ook al zal ik dat niet snel erkennen', zegt Ledegang, die het Frans met de paplepel kreeg ingegoten en zelfs een tijdje in het Franse taalgebied woonde.

Ze koos Le Passavant ook als studie-object om te laten zien dat calvinisten een humoristische traditie kennen. 'Gereformeerden worden toch afgeschilderd als bleek, saai, melancholiek. Men vergeet dat er bij de gereformeerden toch ook werd gelachen. Le Passavant bevat daar veel verwijzingen naar en het boekje is zelf natuurlijk ook humoristisch.'

Is Ledegangs studie van de controverse tussen de katholieken en de gereformeerden een protestant proefschrift geworden? 'Je hebt de neiging om stelling te nemen. Dat gevaar heb ik wel onderkend. Pas toen ik op de valreep stuitte op een nazaat van de door De Bèze bespotte Lizet, is mijn oordeel milder geworden. Deze man had documentatie waaruit bleek dat Lizet, ondanks zijn rol in de inquisitie, toch een goed mens was. Hij hielp bijvoorbeeld de armen. Dan blijkt een controverse toch weer minder zwart-wit dan je aanvankelijk dacht.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden